اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لَو أَن‌َّ لَهُم ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً وَ مِثلَه‌ُ مَعَه‌ُ لِيَفتَدُوا بِه‌ِ مِن عَذاب‌ِ يَوم‌ِ القِيامَةِ ما تُقُبِّل‌َ مِنهُم وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ (36)
محققا کساني که کافر شدند اگر براي آنها باشد جميع آنچه که در زمين
جلد 6 - صفحه 358
است از مال و منال و جاه و منصب و مطابق آنچه در زمين است هم در خارج زمين مثل کرات جويه هم دارا باشند و تمام آنها را فدا دهند که از عذاب نجات يابند از آنها پذيرفته نخواهد شد در روز قيامت و از براي آنها است عذاب دردناک.
مسئله فدي در باب جهاد مذکور است که اگر مسلمين از کفار اسير گرفتند حق دارند آنها را استرقاق نمايند لکن اگر آنها چيزي بر طبق قرارداد امام (ع) دادند يا ديگري داد که آنها آزاد شوند پذيرفته ميشود لکن در قيامت قبول نخواهد شد و اينکه قضيه فرضيه آنهم فرض محال زيرا کفار در قيامت مالک فلسي نيستند وَ لَقَد جِئتُمُونا فُرادي کَما خَلَقناکُم أَوَّل‌َ مَرَّةٍ انعام آيه 94 لِمَن‌ِ المُلک‌ُ اليَوم‌َ لِلّه‌ِ الواحِدِ القَهّارِ مؤمن آيه 16.
إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا اختصاص اينکه حکم بکفار براي اينکه است که مؤمنين داراي چيزي هستند که آنها را از عذاب قيامت نجات دهد و آن ايمان است بخصوص اگر مقرون باعمال صالحه هم باشد.
لَو أَن‌َّ لَهُم لو امتناعيه است زيرا محال است کافر مالک باشد ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً ماء موصوله عموم دارد بخصوص بقرينه جميعا آنچه را که در باطن زمين است از جواهرات و معادن و فلزات و آنچه که در سطح زمين است از نباتات و جمادات و حيوانات و جبال و مزارع و انهار و بيوتات و قصور و اعتباريات از سلطنت و رياست و جاه و منصب و رتبه و مقام (و مثله معه) و مثل آنچه در زمين است که مقرون شود با آنچه در زمين است که فرض شود کره ديگري مثل کره ماه و باشد در او آنچه که در زمين است.
لِيَفتَدُوا بِه‌ِ مِن عَذاب‌ِ يَوم‌ِ القِيامَةِ اشاره به اينکه هيچ امري در قيامت براي انسان فائده و ثمره و نتيجه ندارد جز ايمان و عمل صالح بلي اگر اموال را در دنيا در راه الهي صرف نمود آنهم جزو عمل صالح ميشود و موجب نجات ميگردد
جلد 6 - صفحه 359
و الا ما تُقُبِّل‌َ مِنهُم (که مال تا لب گور است و بعد از آن اعمال) وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ اينکه جمله رد بعض عرفاء صوفيه و شيخيه است که گفتند عذاب از ماده عذب است بمعني گوارا و اصحاب آتش پس از زمان کمي جسم آنها آتشي ميشود و از آتش لذت ميبرند که اگر آنها را از آتش خارج کنند اذيت ميشوند نظير ملائکه عذاب و عملجات جهنم و حيوانات جهنمي خداوند ميفرمايد عذاب اليم که آنها را متألم ميکند کُلَّما نَضِجَت جُلُودُهُم بَدَّلناهُم جُلُوداً غَيرَها لِيَذُوقُوا العَذاب‌َ نساء آيه 56، با اينکه ابتلاء ببلاء موجب التذاذ نميشود کسي که دائما گرفتار مرض باشد يا در چنگال ظالم باشد مرض و ظلم موافق طبع او نخواهد شد نعوذ باللّه من مضلات الفتن.