اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ لا يَحزُنک‌َ الَّذِين‌َ يُسارِعُون‌َ فِي الکُفرِ مِن‌َ الَّذِين‌َ قالُوا آمَنّا بِأَفواهِهِم وَ لَم تُؤمِن قُلُوبُهُم وَ مِن‌َ الَّذِين‌َ هادُوا سَمّاعُون‌َ لِلکَذِب‌ِ سَمّاعُون‌َ لِقَوم‌ٍ آخَرِين‌َ لَم يَأتُوک‌َ يُحَرِّفُون‌َ الکَلِم‌َ مِن بَعدِ مَواضِعِه‌ِ يَقُولُون‌َ إِن أُوتِيتُم هذا فَخُذُوه‌ُ وَ إِن لَم تُؤتَوه‌ُ فَاحذَرُوا وَ مَن يُرِدِ اللّه‌ُ فِتنَتَه‌ُ فَلَن تَملِک‌َ لَه‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ لَم يُرِدِ اللّه‌ُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُم لَهُم فِي الدُّنيا خِزي‌ٌ وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ (41)
اي پيغمبر اکرم محزون نکنند شما را جماعتي از منافقين که کمال سرعت را دارند در کفر بزبان ميگويند که ما ايمان آورديم و بدل ايمان نياوردند که معني منافق همين است و همچنين محزون نکنند جماعتي از يهود که سماع هستند براي دروغ که حرف شما را بشنوند و بر خلاف آن نقل کنند و کلام جماعت ديگر يهود که بر خلاف واقع ميگويند قبول ميکنند که نزد شما نميآيند تحريف ميکنند کلمات الهي را از مواضع آن که حکمي در موردي را در مورد ديگر اعمال ميکنند ميگويند که اگر پيغمبر موافق کلام ما فرمود بگيريد و قبول کنيد و اگر بر خلاف آن فرمود دور اندازيد و قبول نکنيد و کسي را که خداوند اراده فرموده او را در عقوبت و شدت و عذاب بيندازد شما پيغمبر نميتواني از آنها دفع کني اينها کساني هستند که دلهاي آنها قابليت تطهير ندارد و خدا دلهاي آنها را پاک نفرموده از براي آنها در دنيا خزي و ذلت و خفت است و در آخرت عذاب عظيمست خسر الدنيا و الاخرة.
شرح اينکه آيه شريفه موقوف بر بيان اخباريست که از ائمه در مورد اينکه آيه رسيده در تفسير علي بن ابراهيم که گفتند مأخوذ از اخبار است راجع بدو قبيله از يهود است بني نضير و بني قريظه و چون بني نضير عده آنها زيادتر بود و قوه
جلد 6 - صفحه 367
و قدرت آنها بيشتر بود و خود را شريف‌تر از بني قريظه ميدانستند پيش نهاد کردند بآنها که اگر شما يک نفر از ما را کشتيد بايد هم قاتل را قصاص کرد هم ديه کامله گرفت و اگر ما يک نفر از شما را کشتيم قصاص نشود فقط نصف ديه پرداخته شود و قاتل را بر شتري روي بعقب شتر سوار کرد و صورتش را سياه کرد و در بازار گردانيد و چون بني قريظه مقهور آنها بودند اينکه قرارداد را قبول کرده و نوشته طرفين امضاء کردند و در زمان پيغمبر اکرم صلي اللّه عليه و آله و سلّم بني قريظه اينکه قرارداد را رد کرده و گفتند همچه حکمي در تورية نيست بالاخره طرفين راضي شدند بحکميت حضرت رسول صلي اللّه عليه و آله و سلّم، بني نضير عبد اللّه بن ابي را با يک نفر ديگر فرستادند نزد حضرت رسول صلي اللّه عليه و آله و سلّم از او سؤال کنند که اگر موافق نظر آنها حکم ميفرمايد قبول کنند حکميت او را و الا رد کنند حضرت در جواب آنها سکوت فرمود و مغموم شد جبرئيل (ع) نازل شد و اينکه آيه را آورد تا آنجا که ميفرمايد فَإِن جاؤُک‌َ فَاحکُم بَينَهُم ... بِالقِسطِ الاية.
لکن در تفسير مجمع خبري از حضرت باقر عليه السلام روايت کرده که خلاصه آن اينست که در ميان يهود در موضوع زناي محصنه اگر از اشراف بودند فقط چهل تازيانه ميزدند و يک مقداري بي‌احترامي مثل سوار کردن بر پشت و گردانيدن و امثال اينها، و اگر از غير اشراف بودند رجم ميکردند و اينکه حکم بر اينها دشوار بود و در موردي زناي محصنه از اشراف واقع شده بود سپس از غير اشراف خواستند آنها را رجم کنند گفتند تا آنها را رجم نکنيد نميگذاريم اينها را رجم کنيد تراضي کردند بحکم حضرت رسالت صلي اللّه عليه و آله و سلّم حضرت حکم برجم نمودند منکر شدند و گفتند همچه حکيم در تورات نيست حضرت فرمود ميان من و شما اينکه صوريا که باعتراف خود يهود اعلم علماء يهود بود باشد قبول کردند و إبن صوريا را خواستند حضرت او را قسم دارند بخدا و مقدسات نزد يهود که آيا حکم رجم محصنه
جلد 6 - صفحه 368
در تورات هست اعتراف کرد حضرت آنها را در مسجد حکم برجم نمود سپس يهود اعتراض کردند بابن صوريا که چرا تصديق کردي محمّد صلي اللّه عليه و آله و سلّم را گفت اگر قسم نداده بود تصديق نميکردم لکن چون قسم داد ترسيديم و تصديق کردم. اينکه خلاصه قصه، برويم در مقام شرح آيه شريفه.
يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ لا يَحزُنک‌َ الَّذِين‌َ يُسارِعُون‌َ فِي الکُفرِ
(اشکال)
قبلا متذکر شديم که مسارعت در امور خيريه استعمال ميشود و عجله در شرور و در اينکه آيه مسارعت را در کفر استعمال فرموده.
(جواب)
کفر در نظر آنها شر نيست بلکه خير و خوب ميدانند و اينکه غير از عذاب است که در نظر تمام شر است يَستَعجِلُونَک‌َ بِالعَذاب‌ِ وَ إِن‌َّ جَهَنَّم‌َ لَمُحِيطَةٌ بِالکافِرِين‌َ عنکبوت آيه 54، خداوند تسليت ميدهد نبي اکرم صلي اللّه عليه و آله و سلّم را که در مخالفت يهود بلکه تمام کفار محزون نباشد که چرا اينها ايمان نميآورند و هدايت نميشوند و روز بروز بر کفر آنها افزوده ميشود زيرا قابل هدايت نيستند و قابليت شرط است و الا فاعل تام الفاعليه است آنچه بايد و شايد در هدايت آنها کوتاهي نشده لکن قساوت قلب و عصبيت و عناد و کوري دل مانع از قبول است و اينکه تسليت براي ائمه (ع) و علماء دين هست که اينها هم نبايد در امر هدايت کوتاهي کنند بقدر مقدور هر که قابليت دارد هدايت ميشود و هر که ندارد (بگذار تا بميرد در عين خود پرستي).
مِن‌َ الَّذِين‌َ قالُوا آمَنّا بِأَفواهِهِم وَ لَم تُؤمِن قُلُوبُهُم که منافقين باشند که جاي آنها فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ است و عذاب آنها اشد جميع طبقات کفار است.
وَ مِن‌َ الَّذِين‌َ هادُوا يعني يهود که کلام آنها و عمليات آنها هم تو را محزون
جلد 6 - صفحه 369
نکند زيرا آنها اعدي عدو شما هستند و از روي عناد و عصبيت با علم برسالت شما قبول نکردند و در تمام اهل کفر کسي که از روي حقيقت ايمان آورد کمتر از يهود نيست بسيار متقلب و دو رو هستند سَمّاعُون‌َ لِلکَذِب‌ِ يعني ميآيند فرمايشات شما را ميشنوند براي اينکه دروغ بشما ببندند و بر خلاف آنچه فرموده‌اي نقل کنند و نسبت دهند سَمّاعُون‌َ لِقَوم‌ٍ آخَرِين‌َ ميشنوند که براي قوم ديگري از خود يهود يا کفار ديگري نقل کنند مثل اينها مثل مبلغهاي مسيحي و بهايي هستند که ميآيند با بعضي از علماء سؤالاتي در موضوع نبوت يا امامت ميکنند تا ببينند نظر آنها چيست بروند نزد همکاران خود و جوابي بر اينکه مطالب تدارک کنند و بسا نسبتهاي دروغ بآنها ببندند لَم يَأتُوک‌َ آن قوم آخريني که خدمت شما نرسيده و نميدانند چه فرموده‌اي يُحَرِّفُون‌َ الکَلِم‌َ مِن بَعدِ مَواضِعِه‌ِ مراد کلام خدا است که در موضع خود قرار داده واجب را واجب فرموده، حرام را حرام، حلال را حلال، اينها تغيير دادند قصاص را تبديل بديه، رجم را تبديل بجلد و بين اشراف و ضعفاء فرق گذاردند و بين اينکه طائفه و آن طائفه و اينکه قبيله و آن قبيله و هکذا يَقُولُون‌َ اشاره بقول عبد اللّه بن ابي و صاحب او است إِن أُوتِيتُم هذا فَخُذُوه‌ُ يعني اگر موافق نظر بني نضير فرمود بگيريد طبق دلخواه آنها وَ إِن لَم تُؤتَوه‌ُ و اگر بر خلاف آن فرمود فَاحذَرُوا عمل نکنيد.
وَ مَن يُرِدِ اللّه‌ُ فِتنَتَه‌ُ فتنه در اينکه مقام بمعني عذاب است چنانچه ميفرمايد يَوم‌َ هُم عَلَي النّارِ يُفتَنُون‌َ ذُوقُوا فِتنَتَکُم الايه الذاريات آيه 13 و 14، يعني کسي که قابليت رحمت ندارد و مورد عذاب الهي است فَلَن تَملِک‌َ لَه‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ شَيئاً يعني نميتواني او را هدايت کني و از عذاب نجات دهي چون قابليت ندارد أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ لَم يُرِدِ اللّه‌ُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُم چون قلوب آنها غلف است و قاسيه و مريض است که در آيات اشاره شده قالُوا قُلُوبُنا غُلف‌ٌ بقره آيه 8 قُلُوبَهُم قاسِيَةً
جلد 6 - صفحه 370
آل عمران آيه 13 فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ بقره آيه 10، و اراده تکويني است نه تشريعي زيرا تشريعا خداوند راه هدايت را بتمام افراد نشان داده و همين شاهد بر اينکه است که اراده در آيه تطهير در حق اهل البيت هم تکويني است نه تشريعي و دليل بر مقام عصمت است.
لَهُم فِي الدُّنيا خِزي‌ٌ از ذلت، کوچکي، خفة، اعطاء جزيه و ظهور کذب آنها در کتمان حکم رجم و قصاص و مغلوبيت در جنگها و غير اينها.
وَ لَهُم فِي الآخِرَةِ عَذاب‌ٌ عَظِيم‌ٌ جميع عذابهاي آخرت عظيم است بالنسبة بعذاب‌هاي دنيا و همچنين شديد و اليم است لکن در ميانه عذابهاي آخرت عذاب اينکه طايفه عظيم‌تر است چون عظمت و حقارت، کبر و صغر، عزت و ذلت و امثال اينها امور نسبيست.