اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَتَبنا عَلَيهِم فِيها أَن‌َّ النَّفس‌َ بِالنَّفس‌ِ وَ العَين‌َ بِالعَين‌ِ وَ الأَنف‌َ بِالأَنف‌ِ وَ الأُذُن‌َ بِالأُذُن‌ِ وَ السِّن‌َّ بِالسِّن‌ِّ وَ الجُرُوح‌َ قِصاص‌ٌ فَمَن تَصَدَّق‌َ بِه‌ِ فَهُوَ کَفّارَةٌ لَه‌ُ وَ مَن لَم يَحکُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ الظّالِمُون‌َ (45)
و نوشتيم بر يهود در تورات که محققا نفس بازاء نفس يعني قاتل را بکشند بازاء مقتول و چشم بازاء چشم که اگر چشم کسي را بيرون آورد يا کور کرد چشم او را بيرون آورند يا کور کنند و بيني بازاء بيني و گوش بازاء گوش و دندان بازاء دندان و بالجمله هر عضوي را که ناقص کرد همان عضو را ناقص کنند و اگر جراحت و زخمي زد بهمان مقدار باو بزنند و قصاص کنند پس اگر محقق عليه يا اولياء مقتول
جلد 6 - صفحه 378
تصدق باو کردند و او را عفو کردند همين کفاره او است که ديگر نبايد قصاص کرد و کسي که بر طبق اينکه حکم رفتار نکرد و بر خلاف آن حکم نمود پس اينها ظالم هستند.
مسئله قصاص بسيار طويل الذيل و بيش از هزار فرع در کتب فقهيه متعرض شدند با اينکه فروعات ديگري هم متفرع ميشود که تعرضي از آنها نشده ولي ما در اينکه تفسير بمقدار مختصري رؤس بعض فروع را باندازه گنجايش کتاب متعرض ميشويم در ضمن اموري:
امر اول- اينکه حکم قصاص که در تورات نوشته شده در شريعت مطهره اسلامي هم جاريست لکن در اخبار شرائطي مقرر شده يکي آنکه بايد جاني و مجني عليه کفو باشند هر دو حر باشند يا عبد يا مسلم باشند يا کافر، مرد باشند يا زن و اما اگر مختلف باشند اگر جاني عبد باشد يا کافر باشد يا زن باشد و مجني عليه حر يا مسلم يا مرد باشد قصاص ميشود و اگر عکس باشد فقط ديه بايد بدهد.
2- پدر را براي پسر قصاص نميکنند ولي عکس آن را قصاص ميکنند.
3- جنايت بايد عمدي باشد اگر خطاء يا شبه عمد باشد منحصر بديه است 4- اگر در قصاص جراحات علم بخطر ذهاب نفس يا ظن يا احتمال آن برود بايد ديه داد قصاص نميشود.
5- اگر زخمي زد اگر موضحه يا هاشمه يا منقله باشد قصاص ميشود بمثل خود و اما اگر مامومة يا جائفه باشد نميشود قصاص کرد و مراد از موضحه اينکه زخم باستخوان برسد که سفيدي استخوان ظاهر شود، و مراد از هاشمه آنکه استخوان را بشکند، و مراد از منقله آنکه استخوان را از محل خود نقل کند جا بجا شود، و البته اگر کمتر از اينها هم باشد قصاص ميشود، و مراد از مامومة اينکه زخم بسر وارد شود و بمغز سر که ام الرأس مينامند برسد که خطر تلف نفس
جلد 6 - صفحه 379
دارد اگر قصاص کنند، و مراد از جائفة آنکه زخم در داخل بدن که جوف بدن ميگويند وارد شود که آنهم خطر اتلاف نفس دارد.
6- جاني بايد عاقل و بالغ باشد.
7- بايد تماثل در سلامت و شلل باشند يعني سالم را براي شل قصاص نميکنند 8- جراحاتي که قابل قصاص نيست مثل رضعة اللحم (گوشت بدن کوبيده شده باشد) و فکة العظم (جدا کردن استخوان از مفصل) بايد ارش بگيرند و براي هر يک يک آنها در فقه ارش معين شده حتي ارش خدش که پوست بدن جدا شده باشد يا بريده شده و لو خون هم نيايد.
9- اگر چند نفر مشترکا جنايت وارد کردند بقتل يا جرح ولي مقتول ميتواند تمام آنها را قصاص کند لکن بشرط آنکه ديه هر يک را بقدر سهم بپردازد اگر دو نفر هستند يک ديه کامل بهر يک نصف ديه بدهد و اگر ده نفر باشند بايد نه ديه کامل بهر يک صد نود ديه که نه عشر است بدهد و بهمين حساب اگر سه نفرند بهر يک دو ثلث ديه، چهار نفرند بهر يک سه ربع ديه، پنج نفر هر يک چهار خمس و هکذا، و اگر ديه مطالبه کرد مجموعا يک ديه بايد بدهد و بحسب عدد تقسيم کنند اگر دو نفرند هر يک نصف ديه بدهند اگر ده نفرند هر يک عشر ديه و بهمين حساب.
10- اگر اولياء مقتول متعدد شدند و بعضي عفو کردند بعض ديگر ميتوانند قصاص کنند لکن بايد سهم آنکه عفو کرده رد کند الي غير ذلک از فروع کثيره که محل تعرضش فقه است.
وَ کَتَبنا عَلَيهِم فِيها چون تورات الواح بود مکتوبا نازل شد بخلاف قرآن که عين عباراتش کلام الهيست مقروا نازل شد از اينکه جهت قرآنش گفتند و ضمير عليهم راجع بيهود است که در آيه قبل فرمود لِلَّذِين‌َ هادُوا و ضمير فيها راجع
جلد 6 - صفحه 380
بتورات است که در آيه قبل فرمود إِنّا أَنزَلنَا التَّوراةَ.
أَن‌َّ النَّفس‌َ بِالنَّفس‌ِ مراد قتل است که موجب ذهاب نفس شود چه بمباشرت و چه بتسبيب در جايي که استناد فعل را بسبب دهند چه بآلت قتاله باشد و چه بدون آلة حتي اگر بالسرايه باشد به اينکه زخمي زند که سرايت کند بذهاب نفس و اينکه جمله اگر چه مطلق است لکن مشروط بشرائطيست که مذکور شد چنانچه جملات بعد هم مشروط باين شرائط است.
وَ العَين‌َ بِالعَين‌ِ اينکه مذکورات در آيه از باب مثال است و الا تمام اعضاء اينکه حکم را دارد مثل يدين و رجلين و شفتين و عورت و بيضتين بلي عضوي که خطر ذهاب روح دارد نميشود قصاص کرد چنانچه گذشت.
وَ الأَنف‌َ بِالأَنف‌ِ و بالجمله مثله که وحشي حضرت حمزه را مثله نمود و در شريعت اسلام مثله حرام است حتي از کفار و مشرکين حتي ميت آنها را که در جهاد کشته شدند.
وَ الأُذُن‌َ بِالأُذُن‌ِ چه لاله گوش باشد و چه پرده گوش چه تمام لاله چه بعض آن وَ السِّن‌َّ بِالسِّن‌ِّ آنهم هر دنداني باشد رباعيات، ثنايا، طواحن و غير اينها.
وَ الجُرُوح‌َ قِصاص‌ٌ شامل تمام اقسام جراحات ميشود زيرا جمع محلي بالف و لام مفيد عموم است بلي مشروط است بآنکه قابل قصاص باشد چنانچه گذشت فَمَن تَصَدَّق‌َ بِه‌ِ فَهُوَ کَفّارَةٌ لَه‌ُ تصدق دو قسم است يکي گذشت که نه قصاص کند و نه ديه و ارش بگيرد که بکلي عفو کند و يکي از قصاص صرف نظر کند و بديه راضي شود و ديه اعضاء اگر فردي باشد مثل عورت و انف يک ديه کامله است و اگر زوجي باشد مثل عينين و اذنين و شفتين و يدين و رجلين و بيضتين هر يک نصف ديه و ديه زن با مرد برابر است تا ثلث ديه و اگر از ثلث تجاوز کرد نصف ميشود چنانچه خبر ابان صريح در اينکه باب است و ديه اصابع يدين و رجلين هر يک عشر
جلد 6 - صفحه 381
ديه ميشود و جمله فهو کفارة له بعضي مرجع ضمير را مجني عليه گرفتند و گفتند عفو کفاره گناهان او است و بعضي مرجع را جاني گرفتند و گفتند کفاره اوست که از قصاص يا ديه نجات پيدا ميکند و انسب در نظر ثانيست و اللّه العالم.
وَ مَن لَم يَحکُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ فَأُولئِک‌َ هُم‌ُ الظّالِمُون‌َ ظلم در حق مجني عليه و اولياء مقتول است و اثبات شيئي نفي ما عدا را نميکند که بواسطه حکم بغير ما انزل اللّه کافر شود چنانچه در آيه قبل بود و فاسق هم باشد چنانچه در آيه بعد است.