تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْکُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ لِيَبْلُوَکُمْ فِي ما آتاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (48)
چون حق تعالى تبيين نبوت حضرت موسى و حضرت عيسى عليهما السّلام نمود، در عقب آن بيان نبوت حضرت خاتم صلى اللّه عليه و آله مى‌فرمايد به آنکه:
طريقه وضوح نبوت آن سرور مانند طريقه وضوح انبياى سابق است، يعنى وحى؛ تا حجت و معجزه باشد بر يهود و نصارى و ساير مذاهب مختلفه. پس مى‌فرمايد:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ: و نازل فرموديم به سوى تو کتاب قرآن را در حالتى که ملتبس است به حق در لباس درستى و راستى. مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْکِتابِ: در حالتى که تصديق کننده و موافق و مطابق است مر آن چيزى را که پيش از او بوده از جنس کتابهاى منزله. وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ: و در حالتى که نگهبان است بر کتب، که محافظت آن مى‌کند از تغيير هر چه در آنها تغيير مى‌دهند، از قرآن محقق و صدق گردد؛ يا گواه است آن کتاب را به صحت و حقيقت آن. فَاحْکُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ: پس حکم کن ميان اهل کتاب به آنچه نازل فرموده بر تو از رجم و تسويه در قصاص. وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَکَ مِنَ الْحَقِ: و متابعت مکن آرزوهاى ايشان را در حالتى که مايل و منحرف باشى از آن چيزى که به تو آمده است از حق و حکم راست. مراد آنست که جايز نيست تو را که پيروى ايشان کنى در آنچه گويند از امورى که مخالف شريعت توست، و يا مراد، امت آن حضرت باشند، يعنى بايد که هيچکس از امت تو پيروى نکند اهل کتاب را. لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً: براى هر گروهى از شما که امت موسى عليه السّلام و عيسى عليه السّلام و حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله هستيد، قرار داديم شريعتى و راهى روشن. شريعت آنست که منصوص عليه باشد در کتاب، و منهاج آنکه ثابت شود به خدمت
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 101
پيغمبر صلى اللّه عليه و آله. مفسران گفته‌اند مراد تمام اهل مللند. و خداى تعالى فرمايد: من هر امت و گروهى را راهى و دينى و شريعتى بيان نموده، امت موسى عليه السّلام را تورات، و امت عيسى عليه السّلام را انجيل، و امت حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله را قرآن. اصول ديانت از توحيد و نبوت و معاد يکى است، لکن شرايع مختلف بوده به حسب زمان و پس از نزول قرآن، شريعت هم خاتمه يافت تا روز قيامت.
تنبيه- به اعتبار اينکه دين هر رسولى بالنسبه به جميع امت او مساوى است، لذا دين را شريعت نامند. مثلا گويند: شريعت حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله به جهت آنکه شريعه، جائى که مردمان على السويه و على الاشاعه آب برمى‌دارند و همه مردم از اعلى و ادنى وضيع و شريف، غنى و فقير در آن مساويند، يا بسبب آنکه دين سبب حيات ابديه است همچنانکه آب موجب حيات دنيويه است، و منهاج به معنى طريق واضح است در دين، يعنى اگرچه اصول مذهب هر يک از امت موسى عليه السّلام و عيسى عليه السّلام و حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله يکى است، اما اختلاف، در احکام فروع است که بر حسب حکمت و مصلحت در هر زمانى وضع و احکامى در باب حلال و حرام براى هر يک تعيين نموده، لکن شريعت محمّدى صلى اللّه عليه و آله جامع و حاوى تمام احکام عموم طبقات بشر است تا انقراض عالم، و اقتضاى زمان موجب تحريف و تغيير احکام شريعت آن سرور نخواهد بود. و بهمين دليل ثابت گردد ختميت آن حضرت، زيرا خاتميت ملازم است با اينکه قانون او کافى و ابدى باشد، و جامع و کافى بودن قانون، ملازم با انقطاع نبوت صاحب اين شريعت. پس ديگر محتاج به وضع قانون و بعث رسولى نخواهيم بود (فافهم).
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً: و اگر خواستى خدا، هر آينه قرار مى‌داد شما را يک امت و متفق بر يک ملت و متحد در احکام حلال و حرام در جميع اعصار بدون نسخ و تحويل. آنکه اگر خواستى خدا، اجتماع شما را در انقياد اسلام و احکام حلال و حرام از روى اجبار، هر آينه شما را بر وجه جبر و قهر بر
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 102
آن داشتى. وَ لکِنْ لِيَبْلُوَکُمْ فِي ما آتاکُمْ: و لکن مى‌آزمايد و امتحان فرمايد شما را در آنچه فرستاده به شما از شرايع مختلفه مخالف هر عصرى و زمانى، تا مطيع از عاصى متميز شوند، يعنى تا ظاهر شود کدام از شما امتثال آن و اذعان مى‌نمائيد به اينکه اختلاف شرايع مقتضى حکمت الهيه است، و کدام از حق منحرف شده تصديق و عمل به آن نمى‌نمائيد؛ و چون حال بر اين منوال است فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ: پس بشتابيد و پيشى گيريد و مبادرت کنيد بسوى خيرات که اتباع احکام اسلام و امتثال اوامر ملک علام است، يا پيشى و سبقت گيريد به امم ماضيه به فعل طاعات و اعمال صالحه؛ و در اين دلالت است بر وجوب مبادرت به افعال خير، و اين محمول است بر واجبات. و بنابر آنکه امر براى مستحب باشد، حمل شود بر جميع طاعات و عبادات. بعد از آن براى تعليل امر به استباق و وعد مبادرين و وعيد مقصرين مى‌فرمايد: إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً: به سوى ثواب و عقاب خداست بازگشت همه شما. فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ: پس خبر خواهد کرد شما را در وقت جزا دادن به آنچه هستيد که در آن اختلاف مى‌کنيد از امور دين و شريعت، يعنى هر يک از محق و مبطل، و کامل و مقصر را جزا خواهد داد.