تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْکُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ لِيَبْلُوَکُمْ فِي ما آتاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (48)
ترجمه
و فرستاديم بسوى تو کتاب را براستى که تصديق کننده است مر آنچه را باشد پيش از آن از کتاب و شاهد و نگهبان است بر آن پس حکم کن ميان آنها بآنچه فرستاده است خدا و پيروى مکن خواهشهاى آنها را بانحراف از آنچه آمد ترا از حق از براى هر يک قرار داديم از شما شريعت و راه روشنى را و اگر مى‌خواست خدا هر آينه قرار ميداد شما را امتى يگانه ولى خواست تا بيازمايد شما را در آنچه داد شما را پس پيشى گيريد بر يکديگر بخوبى‌ها بسوى خدا است برگشت شما همگى پس آگاه ميکند شما
جلد 2 صفحه 221
را بآنچه بوديد که در آن اختلاف مينموديد.
تفسير
خداوند بعد از تورية و انجيل قرآن را نازل فرمود بر اشرف انبياء و مرسلين (ص) که مقرون بود بحق و حقيقت و تصديق کننده بود تورية و انجيل و ساير کتب سماوى را بعلاوه شاهد و دليل بر صدق خود و آنها هم خودش بود زيرا دعوت نمود بشر را بر اتيان بمثلش و همه عاجز شدند و اگر نبود قرآن دليلى بر صدق آنها نبود چون ساير کتب سماوى بقصد اعجاز نازل نبودند بعلاوه رقيب و حافظ ساير کتب بود از تحريف و تغيير زيرا هر آيه که از کتب سماوى محرّف و مبدل شده بود نسخه اصلش يا بدلالت مطابقه از قرآن استفاده ميشد مانند حکم قتل و زناء محصنه و گوشت شتر يا بالتزام مانند حرمت خمر که از قرآن استفاده ميشود که داراى مفسده‌ايست که اختصاص بزمانى دون زمانى ندارد و ساير احکاميکه از اين قبيل است و در کتب سماوى که فعلا در دست مى‌باشد خلافش ثابت است و معلوم ميشود محرّف و مبدل است و نيز نگهبان کتب سماوى بود از دوام و انقطاع بى‌مورد زيرا هر حکم که مصلحت در ابقاء آن بود در قرآن بيان شده بود و هر حکم که مصلحت در عمل بآن ديگر موجود نبود نسخ شده بود و با وجود چنين کتابى ديگر احتياج بهيچ يک از کتب سماوى نبود زيرا طلاى ناب و مهک صحت و فساد هر کتاب بود با آنکه آورنده‌اش درس نخوانده بود چنانچه شيخ ره فرموده يتيمى که ناخوانده ابجد درست* کتب خانه هفت ملت بشست لذا مأمور شد پيغمبر (ص) که حکم فرمايد ما بين اهل کتاب بر طبق قرآن و متابعت نفرمايد خواهشهاى آنها را که بر حسب هواى نفسشان مينمودند که مخالف با قرآن بود و البته اگر اين نهى هم نبود پيغمبر اکرم متابعت هواى نفس آنها را نمينمود لکن خداوند ميخواست که آنها اين حکم را بشنوند و خاطر پيغمبر را مشغول بخواهشهاى بيجاى خودشان ننمايند و بدانند که او مأمور است از مرّ حق تجاوز ننمايد اگر طالب حقند بحکومت او راضى شوند و الا نزد حکام خودشان بداورى بروند بنظر حقير در اين هنگام شايد بخاطر مبارک نبوى (ص) خطور نموده باشد که حال که مقرر شده است ما بين تمام فرق اهل کتاب بر طبق قرآن حکم شود کاش مقدر شده بود که همه مسلمان باشند لذا خداوند فرموده از براى هر يک از اهل کتاب شريعت و طريقتى قرار داديم و اگر ميخواست خداوند باراده تکوينى همه را متدين بدين اسلام مينمود لکن خواست آزمايش کند
جلد 2 صفحه 222
بشر را که بعقل سليم و فطرت پاک ميتوانند پى بحقيقت اسلام ببرند و متدين بدين حق شوند يا آنکه بوساوس شيطانيه و هواهاى نفسانيه و تعصبات جاهلانه بدين آباء و اجداد خود باقى ميمانند و از حق و حقيقت دور ميشوند لذا فرمود پس مبادرت نمائيد بخيرات که آن دين حق و اعمال صالحه است و خواست متدين شوند تمام ارباب اديان بدين مقدّس اسلام باراده تشريعى و وعده و وعيد فرمود بآنکه بازگشت همه بسوى خداوند است و او است که فصل خصومت مينمايد ما بين خلق در روز که جزا ميدهد اهل حق و باطل را بر طبق اعمال آنها و واضح ميشود بر همه صاحبان اديان آنکه دين حق همان دين اسلام بوده است و بعضى از مفسرين فرموده‌اند اگر ميخواست خداوند تمام ملل را متفق بر يک دين مينمود ولى خواست بيازمايد آنها را بشرائع مختلفه مناسبه با هر عصر و زمانى که آيا عمل مينمايند هر يک از آن ملل بشريعت خود با تصديق بانکه در اختلاف شرايع حکمت است يا آنکه قاصر و مقصر خواهند بود و شهادت صدر و ذيل آيه بر آنچه قبلا عرض شد بر ارباب ذوق پوشيده نخواهد ماند و بعضى گفته‌اند اگر مى‌خواست خدا برسول باطنى که عقل است اکتفا ميفرمود و پيغمبرى نميفرستاد تا همه يک امت باشند لکن خواست بيازمايد خلق را در آنچه تکليف فرمود بآنها از عبادات که کدام يک قصب السبق را مى‌ربايند و سعادت ابدى را مى‌يابند و اللّه اعلم بمراده ..