اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَنزَلنا إِلَيک‌َ الکِتاب‌َ بِالحَق‌ِّ مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ مِن‌َ الکِتاب‌ِ وَ مُهَيمِناً عَلَيه‌ِ فَاحکُم بَينَهُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ وَ لا تَتَّبِع أَهواءَهُم عَمّا جاءَک‌َ مِن‌َ الحَق‌ِّ لِکُل‌ٍّ جَعَلنا مِنکُم شِرعَةً وَ مِنهاجاً وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَجَعَلَکُم أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِن لِيَبلُوَکُم فِي ما آتاکُم فَاستَبِقُوا الخَيرات‌ِ إِلَي اللّه‌ِ مَرجِعُکُم جَمِيعاً فَيُنَبِّئُکُم بِما کُنتُم فِيه‌ِ تَختَلِفُون‌َ (48)
و نازل کرديم ما بسوي تو کتاب را که قرآن باشد مطابق حق و واقع که اينکه کتاب تصديق ميکند آنچه را که قبل از اول نازل شده از کتاب و نگهبان او است پس حکم کن بين آنها بآنچه خدا نازل فرموده و پيروي نکن هواهاي نفسانيه آنها را بر خلاف آنچه بحق آمده است نزد تو از براي هر جماعتي از شما طريقه و مشي قرار داديم و اگر خدا ميخواست تمام شما را بيک طريقه قرار ميداد لکن براي اينکه امتحان شما شود در آنچه بشما داده و براي شما آمده پس بايد بر يکديگر سبقت بگيريد در کارهاي خوب بسوي خدا است بازگشت شما همگي پس شما را آگاه ميکند بآنچه که بوديد در آن اختلاف مينموديد.
وَ أَنزَلنا إِلَيک‌َ الکِتاب‌َ مراتب نزول قرآن را در مقدمه در جلد اول متعرض شديم از افاضه در عالم نورانيت بنور مقدس نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و بقلم و بلوح و در عرش مجيد و بملائکه سفره و در آسمان اول و تدريجا بتوسط جبرئيل بر قلب مطهر خاتم النبيين صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ..
بالحق حق بمعني ثابت است و لذا يکي از اسامي خداوند حق است که دلالت دارد بر مقام واجب الوجودي، و ممکن است از اينکه کلمه استفاده کنيم که قرآن باقيست تا قيامت چنانچه آيات و اخبار متواتره بر اينکه مطلب شاهد است بخصوص حديث ثقلين
(لن يفترقا حتي يردا علي الحوض)
و ممکن است مراد مطابق با
جلد 6 - صفحه 385
واقع و از روي حکمت و مصلحت درست و بجا و بموقع است).
مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ مِن‌َ الکِتاب‌ِ اگر قرآن نبود و از نبوت انبياء سلف و کتابهاي آنها خبر نميداد ما هيچ دليلي بر نبوت احدي از آنها و کتابي از کتب آنها نداشتيم زيرا نبوت نبي ثبوتش يا بمعجزه است از آنها معجزه‌اي در دست نيست يا بتواتر قطعيست تواتر آنها مقطوع شده و از بين رفته يا باخبار نبي ثابت النبوة است که اخبار نبينا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و مراد از کتاب خصوص تورات نيست بلکه زبور و انجيل و صحف انبياء را هم شامل ميشود.
وَ مُهَيمِناً عَلَيه‌ِ مهيمن در اصل مؤيمن بوده همزه قلب بهاء شده بمعني حافظ و مراقب و نگهبان است قرآن شئون انبياء را حفظ فرموده و نسبتهاي ناروايي که بآنها داده شده العياذ از شرک و زنا و شرب خمر و امثال اينها سلب فرمود باشد انکار و کتابهاي آنها را تصديق فرموده که از جانب خدا است و مشتمل بر مواعظ و احکام و نصايح عباد است و اينکه مزخرفاتي که در اينکه تورات رائج يا زبور داود يا اناجيل اربعه هست از ساحت تورات موسي و انجيل عيسي دور انداخته و تکذيب نموده فَاحکُم بَينَهُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ امر براي وجوب حکم نيست تا توهم شود که ناسخ آيات قبل است بلکه مراد اينست که حکم واجب است بما انزل اللّه باشد بر خلاف آن کفر و ظلم و فسق است چنانچه گذشت و در اينکه مقام نيست که کجا واجب است حکم و کجا واجب نيست و بعبارت اخري وارد مورد حکم اول است.
(اشکال)
پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با حفظ مقام عصمت البته بر خلاف ما انزل اللّه حکم نميفرمايد اينکه چه امر است.
(جواب)
از اينکه قبيل در قرآن بسيار داريم لَئِن أَشرَکت‌َ لَيَحبَطَن‌َّ عَمَلُک‌َ وَ لَتَکُونَن‌َّ
جلد 6 - صفحه 386
مِن‌َ الخاسِرِين‌َ زمر آيه 65 وَ لا تَکُن مِن‌َ الغافِلِين‌َ اعراف آيه 25، و غير اينها و اينکه آيات براي قطع طمع مشرکين و کفار نازل شده که توقع داشتند پيغمبر با آنها موافقت کند و شاهد اينکه مطلب جمله بعد است که ميفرمايد وَ لا تَتَّبِع أَهواءَهُم عَمّا جاءَک‌َ مِن‌َ الحَق‌ِّ که توقع داشتند پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم متابعت هواي نفس آنها کند و دست از حق بکشد و بر باطل حکم کند.
لِکُل‌ٍّ جَعَلنا مِنکُم شِرعَةً وَ مِنهاجاً يعني لکل طائفة از طبقات بشر قرار داديم و خطاب منکم متوجه بجميع افراد انسان است، و شرعه و شريعه بيک معناست يعني طريق وصول بمقام قرب الهي که گفتند (الطرق الي اللّه بعدد نفوس الخلائق)
هر کس بزباني صفت حمد تو گويد || بلبل بغزل خواني و قمري بترانه
عباراتنا شتي و حسنک واحد || و کل الي ذاک الجمال تشير
نظير شريعة براي بر داشتن آب، شريعة آدم، نوح، ابراهيم، موسي، عيسي، و شريعة محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اينکه منافات ندارد با آنچه گذشت که دين در تمام شرايع يکي بوده، دين يکي است و شرايع متعدد است راه تحصيل دين مختلف است و منهاج مسلک و مذهب است و فرقش با شرعة اينست که شرعة جعل طريق است و منهج سلوک در طريق است.
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَجَعَلَکُم أُمَّةً واحِدَةً يک پيغمبر و يک امة و يک شريعة و يک منهج لکن چون موافق با حکمت و مصلحت نبود زيرا سليقه‌ها و فاميلها در طبقات در ازمنه متماديه بسيار مختلف بود و استعدادات آنها متفاوت بود و مراتب عقول و کمالات در تزائد بود نظير کلاسهاي متعدد در دبستانها و دبيرستانها و دانشکده‌ها طبق استعدادات دانشجويان لذا امتحانات هم مختلف ميشود.
وَ لکِن لِيَبلُوَکُم فِي ما آتاکُم هر که را بقدر آنچه باو داده شده و در علم اخلاق هم متعرض هستند که داروهاي اخلاقي مختلف است، داروي بخيل بذل است
جلد 6 - صفحه 387
و داروي مسرف و مبذر قبض است، داروي جبان با داروي متهور تضاد دارد، داروي متکبر با متذلل تنافي دارد و هکذا.
فَاستَبِقُوا الخَيرات‌ِ وظيفه هر کس در سير کمالات نفسانيه و معارف الهيه و افعال عباديه و کليه خيرات اينست که بر يکديگر سبقت بگيريد و در هر کلاسي نمره 20 حيازت کنيد و اختلاف در اينکه امر فاستبقوا براي وجوب است يا استحباب غلط است چون امر ارشادي است بحکم عقل اعمال مولويت در او نشده مثل امر اطيعوا و تابع مرشد اليه است اگر واجب است واجب و اگر مستحب‌ّ است مستحب‌ّ إِلَي اللّه‌ِ مَرجِعُکُم جَمِيعاً تمام خلق اولين و آخرين فرداي قيامت جمعند و حق و باطل آنجا از هم جدا ميشود فَرِيق‌ٌ فِي الجَنَّةِ وَ فَرِيق‌ٌ فِي السَّعِيرِ شوري آيه 7 وَ امتازُوا اليَوم‌َ أَيُّهَا المُجرِمُون‌َ يس آيه 59 فَيُنَبِّئُکُم بِما کُنتُم فِيه‌ِ تَختَلِفُون‌َ النّاس مجزيون باعمالهم ان خيرا فخير و ان شرا فشر.