اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَن‌ِ احکُم بَينَهُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ وَ لا تَتَّبِع أَهواءَهُم وَ احذَرهُم أَن يَفتِنُوک‌َ عَن بَعض‌ِ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ إِلَيک‌َ فَإِن تَوَلَّوا فَاعلَم أَنَّما يُرِيدُ اللّه‌ُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعض‌ِ ذُنُوبِهِم وَ إِن‌َّ کَثِيراً مِن‌َ النّاس‌ِ لَفاسِقُون‌َ (49)
و البته بايد حکم کني بين آنها بآنچه خدا نازل فرموده و متابعت نکني خواهشهاي نفسهاي آنها را و از آنها در حذر باش نبادا تو را منصرف کنند از بعض آنچه که خداوند نازل فرموده بسوي تو پس اگر از تو اعراض کردند پس بدان که خداوند خواسته اينکه بآنها اصابت کند عقوبت بعض گناهان آنها و محققا اکثر مردم فاسق و متمرد هستند.
جلد 6 - صفحه 388
وَ أَن‌ِ احکُم بَينَهُم بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ و او عاطفه عطف بر الکتاب يعني انزلنا اليک ان احکم الاية، و وجه تکرار اينکه جمله بعضي گفتند بجهت اختلاف مورد است يکي در رجم زنا محصنه و يکي در قصاص قاتل، و بعضي گفتند اول مطلق است و ثاني مورد خاص و هر دو وجه تخرص بغيب است و هر دو جمله مطلق است و مورد مخصص نيست، و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم اينکه جمله اولي در طول کتاب است و متفرع بر نزول کتاب که چون کتاب را نازل کرديم بر تو پس حکم کن بآنچه نازل کرديم و اينکه جمله در عرض کتاب است يعني همين نحوي که کتاب بر تو نازل کرديم همين نحو نازل کرديم بر تو که بايد حکم کني بآنچه نازل کرديم اينکه تأکيد براي اهميت مطلب است که بکلي رفع طمع کفار و مشرکين و يهود بشود که حضرتش محالست با آنها موافقت کند.
وَ لا تَتَّبِع أَهواءَهُم تأکيد ديگري است جايي که نبايد انسان متابعت نفس خود کند و جهاد اکبر است و مورد نکوهش بزرگيست أَ فَرَأَيت‌َ مَن‌ِ اتَّخَذَ إِلهَه‌ُ هَواه‌ُ جاثيه آيه 23، ديگر متابعت هواي يک دسته جاهل معاند متفرعن متکبر دنيا طلب چه اندازه نکوهش دارد.
وَ احذَرهُم أَن يَفتِنُوک‌َ تفتين آنها اينکه بود که خدمت حضرت عرض کنند و وعده دهند که اگر موافق ميل ما حکم کردي بتو ايمان ميآوريم و تو را ياري ميکنيم و دفع شر دشمنان تو را ميکنيم و تمام اينها دروغ و تقلب است چنانچه دأب يهود همين است درب خانه‌هاي مسلمين براي فروش يا خريد اشياء ميآيند قسم حضرت عباس و امام حسين و محمّد و علي ميخورند و ميگويند ما هر کدام اگر سه خواب ببينيم مسلمان ميشويم من تا بحال دو خواب ديده‌ام و از اينکه قبيل تره‌هات براي يک مختصر استفاده و بايد مسلمين از اينها کاملا در حذر باشند جايي که طمع داشته باشند که پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که عقل کل است فريب دهند و تفتين کنند
جلد 6 - صفحه 389
با عوام جهال مسلمين چه ميکنند لذا خداوند برسول خود ميفرمايد در حذر باش از تفتين آنها.
عَن بَعض‌ِ ما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ إِلَيک‌َ از اموري که بر خلاف دلخواه آنها است و اما احکامي که موافق و بنفع آنها تمام ميشود در مقام بر نميآيند تفتين کنند بلکه کمال ميل و موافقت طبع آنها را دارد.
فَإِن تَوَلَّوا چون بر طبق ما انزل اللّه حکم نمودي، و بر خلاف هواي نفس آنها بود و از تو مأيوس شدند که با آنها موافقت کني از تو اعراض ميکنند و در مقام دشمني با تو بر ميآيند پس اگر اعراض کردند (فاعلم) که اينکه اعراض آنها و دشمني آنها بضرر شما تمام نميشود بلکه بضرر خود آنها تمام ميشود.
أَنَّما يُرِيدُ اللّه‌ُ مشيت الهي تعلق گرفته أَن يُصِيبَهُم بِبَعض‌ِ ذُنُوبِهِم بواسطه همين اعراض و دشمنيها يا گرفتار عقوبت دنيوي ميشوند از قتل و ذهاب مال و ذلت و اعطاء جزيه با صغارت و امثال اينها يا عقوبت اخروي بواسطه ازدياد معصيت با اينکه عقوبت اصلي آنها بواسطه کفر و ترک واجبات و فعل محرمات بجاي خود محفوظ است چون همين نحوي که مکلف باصول هستند مکلف بفروع هم هستند و اينکه دشمنيها و اعراضها مزيد بر آنها است.
وَ إِن‌َّ کَثِيراً مِن‌َ النّاس‌ِ لَفاسِقُون‌َ در همه ادوار اکثر افراد بشر يا کافر و مشرک هستند يا مخالف و معاند يا فاسق و فاجرند و مؤمن صالح در ميان آنها بسيار کمند وَ قَلِيل‌ٌ مِن عِبادِي‌َ الشَّکُورُ سبأ للّه آيه 13.