اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَتَرَي الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ يُسارِعُون‌َ فِيهِم يَقُولُون‌َ نَخشي أَن تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَي اللّه‌ُ أَن يَأتِي‌َ بِالفَتح‌ِ أَو أَمرٍ مِن عِندِه‌ِ فَيُصبِحُوا عَلي ما أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِم نادِمِين‌َ (52)
پس مي‌بيني کساني را که در قلوب آنها مرض است که با کمال سرعت توجه بيهود و نصاري ميکنند و ميگويند که ما ميترسيم و رق بر گردد و مشرکين بر ما مسلط شوند و چيره شوند ما بايد پناه بيهود و نصاري ببريم و با آنها آميزش کنيم پس اميد است که خداوند مسلمين را فتح و پيروزي عطا کند يا مشرکين را بهلاکت اندازد پس اينها بر کارهاي خود پشيمان خواهند شد که از مسلمين خارج شدند و يهود و نصاري هم بآنها کمک ندادند و خود را بهلاکت ابدي و خسران دنيا و آخرت انداختند.
فَتَرَي الَّذِين‌َ فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ در مجلد اول اينکه تفسير در ذيل آيه فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ الاية صفحه 363 شرح امراض روحي را بيان کرديم که همين نحو که بدن مريض ميشود چشم، گوش، زبان، دست يا ذائقه، شامه ساير اعضاء يا متألم ميشود و بايد رجوع کرد بمتخصص آن مرض از دکترها و تشخيص مرض
جلد 6 - صفحه 394
دهند و داروي مناسب استعمال کنند و از موجبات مرض پرهيز دهند همين نحو روح مريض ميشود، چشم روح نمي‌بيند، گوش روح نميشنود، زبان روح نميگويد، شامه روح استشمام نميکند، ذائقه روح لذائذ را درک نميکند و امراض روح اخلاق رذيله و صفات خبيثه است که عمده آنها کفر، نفاق، حسد، کبر، ضلالت حب جاه، عناد، عصبيت، عجب، قساوت، حقد، عداوت و امثال اينها است و البته متکفل معالجه اينکه امراض انبياء (ع)، ائمه عليهم السلام، علماء حقه، عقلاء تجربه کرده هستند و علم اخلاق بر همين امراض وضع شده، و مراد در اينکه آيه کساني که بوعده‌هاي الهي اعتماد ندارند و در عقائد اسلامي پا بر جا نيستند و دستگاه اسلامي را يک دستگاه طبيعي ميدانند نشيب و فراز دارد اينها في قلوبهم مرض يُسارِعُون‌َ فِيهِم يعني در دوستي و مصاحبت و همراهي با آنها بر ضد اسلام و مسلمين و ملحق شدن بآنها مثل الحاق اصحاب حضرت مجتبي بلشگر معاويه.
يَقُولُون‌َ نَخشي أَن تُصِيبَنا دائِرَةٌ دائرة بمعني دور زدنست يعني چرخ روزگار بر گردد و اسلام و مسلمين از بين بروند بقول مردم سيب که بالا ميرود هزار چرخ ميخورد کسي از فردي خبر ندارد بخصوص با مشاهده ضعف مسلمين و قوه مشرکين و نداشتن عقيده بنصرت الهي که همين يکي از معجزات بزرگ اسلام است که با نداشتن عده و عده خداوند نصرت و ظفر داد و فتح و پيروزي نصيب مسلمين شد.
فَعَسَي اللّه‌ُ أَن يَأتِي‌َ بِالفَتح‌ِ تعبير بعسي نه بر اينکه است که بر خدا مجهول باشد و اميد بفتح داشته باشد بلکه مراد اينست که خداوند براي نصرت دين يکي از دو امر را انجام ميدهد هر کدام بموقع خود يکي آنکه فتح و ظفر نصيب مسلمين ميشود چنانچه در اغلب جنگها فتوحات اسلامي بوده حتي با سلاطين بزرگ مثل ايران و روم، و ديگر (اوامر من عنده) نزول بلا و امراض چنانچه بر امم سابقه
جلد 6 - صفحه 395
شد که موجب هلاکت کفار شود يا ايجاد و القاء رعب در قلوب آنها باسلام يا ذلت و خواري و اعطاء جزيه با صغارت يا نحوه ديگر که خلاصه عظمت اسلام و پيش رفت مسلمين است.
فَيُصبِحُوا عَلي ما أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِم نادِمِين‌َ اينکه منافقين نفاقشان ظاهر شد بتوجه بيهود و نصاري، ديگر روي آمدن و آميزش با مسلمين ندارند و مسلمين آنها را بخود راه نميدهند و يهود و نصاري هم در باطن با آنها عداوت دارند و آنها را نمي‌پذيرند و در قيامت هم بعذاب ابدي گرفتار خواهند شد و اسرار آنها فاش گشت ندامت پيدا ميکنند و اينکه پشيماني سودي ندارد و اينکه ندامت غير از توبه از گناه است که مورد قبول واقع شود مثل توبه يزيد (لع) که باعث رسوايي او شد و موجب زوال مملکت او و گرفتار بليات.