تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْکافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (54)
شأن نزول «1»- بعد از وفات «سيد کائنات» عليه و آله اکمل التحيات، تمام عرب مرتد شدند مگر مردم مکه و مدينه و بنى عبد القيس از بحرين. بعضى از دادن زکات امتناع و جمعى بر مسيلمه کذاب و مدعيان کاذبه جمع شدند و به نبوت آنها اقرار کردند. حق تعالى قبل از وقوع اين صورت اخبار فرمود:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که مؤمن شديد، مَنْ يَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِينِهِ: هر که مرتد شود از شما از دين خود، يعنى از آنانکه اظهار ايمان مى‌کنند هر که اظهار کفر کند و برگردد از دين اسلام که اظهار حقيقت آن مى‌نمودند.
«1» مجمع البيان ج 2 ص 208.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 110
«القمّى قال هو مخاطبة لأصحاب رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله الّذين غصبوا ال محمّد حقّهم و ارتدّوا عن دين اللّه» «1».
فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ: پس زود باشد که خداى تعالى بياورد بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ: گروهى را که دوست مى‌دارد خدا ايشان را و ايشان دوست مى‌دارند او را. أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ: متواضع و مهربان و متذلل باشند بر مؤمنان. أَعِزَّةٍ عَلَى الْکافِرِينَ: متعزز و سخت و متغلب و بيرحم بر کافران. مراد به محبت خدا به بنده، توفيق او است مر او را به ازاحه علت و اعطاى الطاف هاديه و حسن ثواب آخرت. و محبت بندگان به خدا، اراده طاعت او و پرهيز از معاصى اوست. ابن عباس گفته: مشفق و ذليل باشند بر مؤمنان مانند ولد نسبت به والد و عبد نسبت به مولا و غليظ باشند بر کافران مانند سبع بر شکار خود.
ديگر از صفات محبين: يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: جهاد کنند با کفار در راه خدا. وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ: و نترسند از ملامت هيچ ملامت کننده‌اى، يعنى ايشان جامع باشند ميان مجاهده در راه خدا و ميان تصلب در دين او. يا جهاد کنند در حالتى که خوف لوم از اولياى خود نداشته باشند بر خلاف اهل نفاق.
ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ: آنچه مذکور شد از صفات حسنه، فضل و کرم الهى است.
يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ: عطا فرمايد به هر که مى‌خواهد. وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ: و خداى تعالى بسيار صاحب فضل است بر خلق خود، دانا به کسى که استحقاق دارد فضل او را.
تنبيه- از ائمه هدى عليهم السّلام مروى است: اين آيه در شأن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نازل شده که با اهل بصره قتال نمود. و ثعلبى از اعاظم مفسران عامه در تفسير خود گفته: اين آيه در شأن على بن ابى طالب عليه السّلام نزول يافته «2» و مؤيد اينست که آيه متضمن صفاتى است که اطلاق بر غير آن حضرت و اهل بيت اطهار او سزاوار نيست. و نيز روايات معتبره دال است بر
«1» تفسير على بن ابراهيم، جلد اوّل
«2» مجمع البيان ج 2 ص 208- احقاق الحق، جلد 3، صفحه 197 تا 199- غاية المرام، فصل دوّم، باب 75 و 76 صفحه 374.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 111
اين:
1- حديث علم در صحاح مذکور است: حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله چون به در قلعه خيبر فرود آمد چند روز آن را محاصره فرمود. روزى علم را به اوّلى داد او را به حرب فرستاد. اصحاب او، وى را بد دل مى‌کردند، و او نيز اصحاب را بددل مى‌ساخت تا همه منهزم شدند. روز ديگر علم را به دوّمى داد، او نيز بهمين وجه بازگشت. پيغمبر صلى اللّه عليه و آله دلتنگ شد. يکى از صحابه که پدر و برادرش را کشته بودند گفت: يا رسول اللّه، علم را به من ده تا بروم و جهد در جهاد نمايم. حضرت فرمود: لاعطينّ الرّاية غدا رجلا يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله کرّارا غير فرّار لا يرجع حتّى يفتح اللّه على يده. به خدا البته فردا علم را به کسى دهم که خدا و رسول را دوست دارد، و خدا و رسول او را دوست دارند، حمله آرنده بر دشمنان، نه فرار کننده تا حق تعالى در دست او فتح خيبر نمايد. آن شب همه اصحاب در فکر بودند که آيا اين منصب جليل و مرتبه رفيع، نامزد که شود. تمام، توقع اين را داشتند. وقت طلوع صبح همه سلاح نيکو در بر، و اسب زيبائى سوار، خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله آمدند. تمام را مشاهده، و فرمود: على کجاست؟ گفتند: چشم او درد مى‌کند. سلمان را فرستاد، او را حاضر. پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: يا على، تو را چه رسد؟
فرمود: مرا درد سرى و درد چشمى است که بسبب آن نمى‌توانم ببينم. حضرت آب دهن مبارک به چشم او و دست بر آن ماليد، فورا چشمش باز و روشن شد، و علم را به او داده، فتح خيبر به دست آن حضرت شد. «1» 2- خبر طاير مشوى اشاره است به آنکه على بن ابى طالب عليه السّلام «احبّ الخلق عند اللّه» باشد. «2» 3- احمد بن حنبل در مسند نقل نموده: زنى از انصار مرغى بريان با دو گرده نان خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله آورد. حضرت فرمود: اللّهمّ اتنى باحبّ
«1» مجمع البيان ج 2 ص 208- غاية المرام، فصل فى فضايل امير المؤمنين، باب 9 و 10 (صفحات 465 تا 471) احقاق الحق، جلد 5، صفحات 368 تا 468 (بنقل از کتب اهل سنّت)
«2» غاية المرام، صفحات 471 تا 478 (بنقل از مسند احمد و ديگر کتب اهل سنّت)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 112
خلقک اليک و الى رسولک يأکل معى هذا الطّير فجاء علىّ الى الباب فرفع صوته فقال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله من على الباب؟ قال علىّ: انا، ففتح له فاکل مع النّبىّ. خدايا، آنکس که محبوبترين خلق توست نزد تو و رسول تو، او را به من برسان تا با من از اين طعام بخورد. پس در ساعت، شاه ولايت، على عليه السّلام به الهام علىّ الاعلى داخل شد و با آن حضرت تناول نمود. و اين فضيلتى عظيم و کرامتى جسيم است، که دوست و دشمن به اين معترفند و کسى را جاى انکار نيست. پس اى طالب حق، ديده بصيرت بگشا و تأملى نما تا بر تو ظاهر شود که تفضيل غير بر آن سرور، محض خطا و عين ضلالت و گمراهى است.
فى الطّاير المشوىّ اوفى دلالة
لو استيقظوا من غفلة و منام «1»
پس مسلم شد که آن حضرت مجمع صفت «يحبّهم و يحبّونه» باشد به اتفاق خاصه و عامه. و در صفت «اذلّة على المؤمنين» آن سرور آنکه: روزى در کوچه‌هاى کوفه زنى را ديد سبوى آب گرفته مى‌رفت. آنحضرت را نشناخت و با خود مى‌گفت: «اللّهمّ احکم بينى و بين علىّ بن أبي طالب عليه السّلام» حضرت پيش آمد، فرمود: على با تو چه کرده. گفت: شوهر مرا بجائى فرستاده، زحمت آب کشى به من افتاده. فرمود: يا امة اللّه سبو را به من ده تا به خانه آرم. على را گويم کسى را فرستد شوهر تو را آورد. حضرت سبو را به خانه آورد. همسايه، حضرت را شناخت، زن را ملامت نمود. چون ملتفت شد، منفعل، و به پاى آن حضرت افتاده عذر خواهى نمود، که نشناختم و جسارت کردم. فرمود: باکى نيست، هرگاه حاجتى دارى مرا به طلب تا شوهرت آيد. زن گفت «جزاک اللّه خيرا افضل ما جزا اماما عن رعيّته». و در صفت «اعزّة على الکافرين» آن حضرت واضح است در امت، هيچکس با کفار بقدر آن حضرت قتال و ثبات قدم نورزيد، و اکثر صناديد قريش به شمشير او هلاک، و اسلام به مجاهده او قوت گرفت. شجاعت و قوت حرب او به حدى بود که از هيچ شجاعى انديشه
«1» در داستان مرغ بريان، دلالتى آشکار بر فضيلت على وجود دارد، اگر از خواب غفلت بيدار شوند.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 113
نمى‌نمود.
تتمه- تفسير برهان «1»- فرموده اين آيه در شأن مهدى آل محمّد عجل اللّه فرجه و اصحاب او نازل شده، و اول آيه خطاب است به آن کسانى که ظلم کردند بر آل محمّد عليهم السّلام و ايشان را مقهور و مقتول ساختند و حق ايشان را غصب نمودند. و مؤيد اينست فرمايش «فسوف يأتى اللّه بقوم» چه اين موجب آنست که اين قوم موصوفه، موجود نبوده باشند در وقت نزول. پس خطاب شامل قوم موصوفه بعد از ايشان باشد تا به قيام ساعت؛ و منافاتى در جمع بين اين حديث و احاديث سابقه نيست.