تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ (55)
حق تعالى بعد از بيان اوصاف حميده دوستان خود، تبيين حال کسى که رتبه ولايت و حکومت بر خلق دارد و قيام او به امور بندگان بر وجه احسن باشد، و وجوب طاعت او بر ايشان اوجب و الزم است، بطور حصر معين فرمايد:
إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ: اينست و جز اين نيست که اولى به تصرف و حاکم در امور دينى و دنيوى شما و احق بر خلافت در مصالح خلقان و صاحب اختيار شما، ذات مقدس الهى است. وَ رَسُولُهُ: و پيغمبر او، يعنى حضرت محمّد صلى اللّه عليه و آله وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آن کسانى که ايمان آورده‌اند و متصف باشند به اوصاف مذکوره. الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ: آن کسانى که اقامه کنند نماز را با شرايط و ارکان. وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ: و مى‌دهند زکات را و حال آنکه راکعند، يعنى اتيان زکات کنند در حال رکوع نماز. جمهور مفسران خاصه و عامه متفقند که اين آيه در شأن شاه اوليا، على مرتضى عليه السّلام نزول
«1» تفسير برهان، ج 1 ص 479.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 114
يافته. به اين آيه، امامت خاصّه بلافاصله آن سرور بعد از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله ثابت گردد.
شأن نزول: 1- ثعلبى در تفسير خود تصريح نموده که اين آيه در شأن حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام نازل شده و روايت نموده: شنيدم از منصور حشادى گفت: شنيدم از محمّد بن عبد اللّه حافظ از ابى الحسن على بن الحسن از ابى حامد محمّد بن هارون خضرمى از محمّد بن منصور طوسى از احمد بن حنبل شنيدم که: على بن ابى طالب افضل فضلاى صحابه است، زيرا آنچه او را حاصل شد از فضائل و کمالات، هيچکس را از مهاجر و انصار حاصل نشد. و از جمله، عبادت مالى و بدنى در يک وقت از او صادر گرديد و مستجمع اين دو صفت عظيمه در حالت واحده على بن ابى طالب عليه السّلام است. «1» 2- ابن مغازلى شافعى از طرق متعدده ناقل است که اين آيه کريمه در حق شاه اولياء نازل شد.
3- انس بن مالک گويد «2»: روزى در خدمت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله بودم که آن حضرت از خانه متوجه مسجد، و على عليه السّلام را ديد در نماز مستحب.
ناگاه سائلى چيزى طلب، و در سؤال تضرع بسيار نمود. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام شنيد کلام سائل را، پس اشاره به دست راست از جانب پشت نمود.
سائل دريافت که آن شاه سرير خلافت، و شهنشاه سليمان منزلت، خاتم به او بخشيد. بيامد و انگشتر را از دست مبارک آن حضرت بيرون کرد و بسيار خوشحال شد. حق تعالى به جهت تکريم شاه اولياء آيه نازل فرمود. بعد از فراغ نماز، حضرت متوجه منزل، و به حجره طاهره داخل. حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله او را احضار، و فرمود: چه عملى امروز از تو صادر شده در راه خدا؟ حضرت واقعه را به عرض رسانيد. پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: گوارا و مبارک باد تو را يا على، خوشدل و مسرور باش که خداى عزّ و جلّ در حق تو آيتى
«1» مجمع البيان ج 2 ص 210 (بنقل از ثعلبى)- الغدير، جلد 2، صفحه 52.
«2» شواهد التنزيل باب 33 حديث 223.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 115
نازل و تو را به تعظيم و تفخيم ياد فرموده «إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ».
4- سعيد بن جبير از ابن عباس نقل کند: روزى پيغمبر صلى اللّه عليه و آله در مسجد، نماز ظهر را ادا و بعد از فراغ بيرون آمد، و صحابه متفرق و کسى در مسجد نماند مگر على بن ابى طالب عليه السّلام که به نماز مشغول بود. سائلى وارد، کسى را نديد، متوجه حضرت شد. عرض کرد: يا على، به آن خدائى که اين نماز براى او نمائى، به من آن مقدار که توانى تصدّق، و مرا از خوان احسان خود محفوظ فرما که بيچاره و درمانده‌ام و قوتى ندارم. حضرت دست راست خود را بر پشت مبارک نهاد و خاتم عقيق را که در انگشت داشت به او بخشيد. سائل از آن عطيه بسيار خوشحال و حضرت را دعاى بسيار نمود. حق تعالى اين آيه نازل و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: يا ابا الحسن، خداوند از اين حالت تو مباهات به ملائکه نمود. يا على بخوان آيه را «إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ» تا آخر. «1» 5- کلبى نقل کند: اين آيه در شأن على بن ابى طالب عليه السّلام است، زيرا آن حضرت انگشتر را در حال رکوع به سائل عطا فرمود. «2» برهان قاطع- اولا «ولىّ» به چند مرتبه است:
اول- اولى به تصرف باشد در ماهيت اشياء و افاضه وجود به آنها نمايد؛ اين خاصه ذات ذو الجلال است.
دوم- مکمل نفوس بشريه؛ و اين صفت مخصوص وجود نبوى صلى اللّه عليه و آله که تکميل جامعه بشريت و تقويت رتبه انسانيت نمايد.
سوم- ولى، اولى به تصرف باشد در امور مسلمانان بعد از خدا و رسول؛ و ايشان موصوفند به سه صفت آيه شريفه: اول- «الّذين امنوا» کسانى که ايمان آورند به خدا، پس اگر بنا به ايمان ظاهرى باشد، شامل تمام مؤمنين بلکه منافقين هم مى‌شود، ولى مسلم است مراد آيه مرتبه اکمل و اخص ايمان است به نحوى که سراسر وجودش از معرفت توحيد آب خورده و ذره‌اى در جامعه
«1» شواهد التنزيل باب 33 حديث 221.
«2» مجمع البيان ج 2 ص 210.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 116
وجودش شرک راه نيافته؛ البته موصوف بدين صفت بعد از خدا و رسول، ولىّ، و خلافت مخصوص او خواهد بود، و به اتفاق خاصه و عامه اين مقام در حق امير المؤمنين ثابت شده که «انّ عليّا ازهد من عليها و اعلم من عليها و ان لا يشرک باللّه طرفة عين ابدا» و خود فرمود: انا اوّل من امن به. «1» پس کسانى که چهل سال بت پرستيدند قابل اين منصب عظمى و ولايت کبرى نخواهند بود! صفت دوم- «يُقِيمُونَ الصَّلاةَ» اقامه نماز کنند؛ اين هم خاص است، زيرا اگر عام باشد شامل حال تمام مصلين، و غير ممکن است همه امامت را دارا شوند. پس فرد اکمل مصلين که چنان مستغرق و توجهش به مبدء باشد. به حدى که پيکان را از پاى مبارکش در آرند و اصلا الم آن را درک نکند و اين نماز را امير المؤمنين عليه السّلام بجا آورده، و لذا ولايت و امامت بعد از نبى مکرم بلافاصله اختصاص به آن حضرت دارد، لا غير. صفت سوم- «وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» اتيان زکات نمايند در حال رکوع؛ و به اتفاق موافق و مخالف اين صفت هم خاصّه شاه اولياء باشد. بنابر اين جامع صفات مذکوره، مستحق تاج کرامت امامت و ولايت مطلقه کليّه الهيّه و خليفه بلا فصل رسول خواهد بود.
تتمه- علم الهدى سيد مرتضى رحمه اللّه فرمايد: تعبير به لفظ جمع در آيه شريفه براى بيان آنست که: اين دلالت مذکوره ثابت است براى جميع ائمه اثنى عشر که امير المؤمنين عليه السّلام از جمله ايشان است، پس لفظ جمع در آيه استعمال شده در حقيقت. و آيه دال است بر ثبوت ولايت براى ايشان، و چون ثابت شد که از اهل ولايت متصرفه هستند، پس ايشان ائمه مى‌باشند، زيرا مراد ما به امام اولى به تصرف باشد، و آنها ائمه اثنى عشرند.