تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْکافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (54)
ترجمه
ترجمة اى کسانيکه ايمان آورديد کسيکه برگردد از شما از دينش پس زود باشد که بياورد خدا گروهى را که دوست ميدارد ايشان را و دوست ميدارند ايشان او را نرم دلان بر مؤمنانند سخت دلان بر کافران جهاد مى‌کنند در راه خدا و نميترسند از ملامت ملامت کننده اين است فضل خدا ميدهد آن را بهر کس بخواهد و خدا وسعت دهنده دانا است.
تفسير
يرتدد بفک ادغام نيز قرائت شده است و حاصل مفاد آيه شريفه آنستکه خداوند براى تقويت قلوب اهل ايمان بشارت ميدهد بآنها که از برگشتن کسانيکه بر حسب ظاهر مسلمانند از دين اسلام انديشه نداشته باشيد خواه بواسطه معاشرت با کفار باشد خواه بجهات ديگر از اين قبيل امور لطمه باسلام وارد نميشود و خداوند دين حق را نگهدارى مى‌فرمايد بعد از اين بيايند جماعتى از اهل حق و حقيقت که خداوند با آنها معامله دوست با دوست مينمايد و آنها هم همين سلوک را با خداوند دارند و بلوازم محبت از هر دو طرف عمل خواهد شد و علائم اين جماعت آنستکه با اهل ايمان عطوف و رءوف و مهربان و ملايم در رفتار و کردارند و بعکس اهل نفاق با کفار ملايمت نميکنند بلکه با غلظت و شدت و خشونت رفتار مينمايند و براى اعلاء کلمه حق و دين خدا جهاد مى‌کنند و از ملامت احدى از ملامت کنندگان از آشنا و بيگانه نميترسند و اين اوصاف حميده و اخلاق پسنديده که کاشف از کمال عقل و ثبات قدم در دين است عنايت و فضل الهى است که شامل حال آنها شده و الا بخودى خود نمى‌توانستند باين مقام برسند نهايت آنکه فضل الهى هم بى‌مورد نميشود خدا هر کسى را بقدر قابليت او عطا ميفرمايد چون وسعت جود و کرم الهى زياد است هر قدر عطا کند چيزى از خزانه غيب او کم نميشود ولى ميداند بکه بدهد بکسى ميدهد که قابل باشد و تفضّل نسبت باو بى‌جا و مورد نباشد اين ظاهر آيه شريفه است و بنظر حقير رواياتى که در تفسير اين آيه وارد شده است هيچ يک با ديگرى تنافى ندارد و با ظاهر آيه هم موافق است زيرا از آيه شريفه سه امر استفاده ميشود اول ارتداد جمعى از کسانيکه بر حسب ظاهر از اهل ايمان شمرده ميشدند دوم
جلد 2 صفحه 228
وجود کسانيکه داراى اوصاف مذکوره هستند سوم بقاء دين اسلام و غلبه آن بر ساير اديان از جانب خداوند بدست صاحبان اوصاف مرقومه در ازمنه آتيه و از براى هر يک از اين معانى مظهر اتمّى لازم است مظهر اتم ارتداد کسانى هستند که پيش قدم در اسلام بودند و بيش از همه تظاهر بدين اسلام مينمودند و در باطن خبيث‌ترين کفار و رئيس منافقان بودند و زودتر از همه بعد از رحلت حضرت ختمى مرتبت کفر باطنى خود را بروز دادند چون برگشتن اين قبيل اشخاص اظهر افراد برگشت است چنانچه قمى ره فرموده مخاطب باين آيه اصحاب پيغمبر (ص) ميباشند که غصب نمودند حق آل محمد (ص) را و برگشتند از دين خدا و نيز فرموده کسانى هستند که ظلم نمودند بآل محمد (ص) و کشتند ايشان را و از پيغمبر (ص) روايت شده است که روز قيامت يکدسته از اصحاب مرا ميآورند و از حوض محروم ميگذرانند من مى‌گويم خدايا اصحاب من اصحاب من خطاب ميرسد تو نميدانى اينها بعد از تو چه بدعتها گذاردند و برگشتند بدين پدران خود حقير عرض مى‌کنم اين سؤال و جواب براى رسوائى آنها در محشر است نه معرفت پيغمبر (ص) بحال آنها و مظهراتم کسانيکه متصف بآن اوصافند وجود مبارک امير المؤمنين (ع) است باتفاق تمام اهل اسلام زيرا اين اوصاف را پيغمبر اکرم (ص) در جنگ خيبر از بين اصحاب اختصاص بآنحضرت داد براى اثبات کمال او بعد از آنکه دو روز متوالى رايت اسلام را بدست دو نفر از اصحاب داده بود هر روز بدست يکنفر و لشکر او را ترسانده بودند و او هم آنها را ترسانده بود و فرار کرده بودند که فرمود بخدا قسم فردا رايت را بکسى دهم که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول او را دوست دارند و کرّار غير فرار است و بعد از اين فرمايش هر يک از اصحاب که براى ادراک اين فضيلت خواستند رايت را بگيرند پيغمبر (ص) امتناع فرمود و حضرت امير المؤمنين (ع) را با آنکه سر و چشم مبارکش بقدرى درد ميکرد که نميديد طلب فرمود و بآب دهان مبارک چشمش را شفا داد و رايت را باو عطا فرمود و خداوند فتح خيبر را بدست آنحضرت ميسور کرد و اين از قضاياى مسلمه تاريخ است که سنّى و شيعه نوشته اند و ساير قضايا که نيز مورد اتفاق فريقين است که دلالت بر کمال رحمت و عطوفت آنحضرت نسبت باهل ايمان و کمال شدت و غلظت او نسبت بکفار و کمال مجاهدت بى‌پروائى او دارد قابل احصاء و تعداد نيست و از مراجعه بموارد خاصه حقا انسان متحير ميشود که چگونه اين دو صفت متضاد بنحو اکمل در آنوجود شريف جمع شده است اين از
جلد 2 صفحه 229
آثار عطوفت و مهربانى او است که بعد از يکهزار و سيصد و کسرى سال هنوز شيعيان آن حضرت و خاندان اطهارش از هيچ چيز در راه او مضايقه ندارند با آنکه اهل فسق و فجورهم باشند باز آثار محبت او در قلوب باقى است و از آثار شدت و غلظت او با کفار است که هنوز عداوت آنحضرت بطور اکمل در قلوب آنها باقى است چنانچه از مقالات بعضى از يهود حقير احساس نمودم که با آنحضرت بيش از تمام اهل اسلام عداوت دارند و از کلمات بعضى از علماء اهل سنت بخوبى اين معنى استفاده ميشود چنانچه از سلوک آنها با ذرّيه اطهارش معلوم شد و خودشان اقرار نمودند که براى دشمنى با پدرت تو را ميکشيم در روز عاشورا که قلم از نوشتن آن شرم دارد و اين ننگ را براى بشر در صفحه تاريخ گذاردند و بنظر حقير بملاحظه اين مظهريت تامه است که در مجمع از حضرت باقر و صادق عليهما السلام روايت نموده است که مصداق اين آيه امير المؤمنين (ع) و اصحاب آنحضرتند در جنگ با ناکثين و قاسطين و مارقين که اصحاب جمل و لشگر صفين و خوارج نهروانند و از امير المؤمنين (ع) نقل شده است که در روز جنگ بصره فرمود که بخدا قسم تا امروز اهل اين آيه کارزار نکرده بودند و ثعلبى و رازى که دو نفر از اعاظم مفسرين اهل سنت ميباشند در تفسير خود تصريح نموده‌اند که اين آيه در شأن على (ع) نازل شده است و مؤيد اين معنى است آيه بعد که مخصوص بآنحضرت است و غلبه تامّه دين اسلام بر ساير اديان و ظهور دولت حقه در تمام عالم در آخر الزمان بدست مبارک امام زمان عجل اللّه تعالى فرجه است و در آنروز نصرت کامل را خداوند تعالى بتوسط صاحبان اوصاف مذکوره کرامت باهل ايمان خواهد فرمود و اين مظهر معنى سوم است چنانچه قمى ره فرموده است که اين آيه در باره مهدى اين امت و اصحاب او نازل شده است و در برهان در ضمن چند روايت اشاره باين معنى شده است پس تمام روايات صحيح و منطبق با ظاهر آيه شريفه است نهايت آنکه بمناسبت دلالت آيه بر آنکه چنين قومى در آتيه خواهند آمد با ظهور ولى عصر بنظر حقير انسب است و مؤيد اين معنى است روايت عامه از پيغمبر (ص) که چون از اين آيه سؤال نمودند آنحضرت دست بشانه سلمان گذارد و فرمود اين و رفقايش پس از آن فرمود اگر دين معلّق بثريا باشد دريابند آن را مردانى از ابناء فارس چون عمده اصحاب امام زمان بر طبق روايات ايرانيانند.