تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ (55)
جلد 2 صفحه 230
ترجمه
جز اين نيست که صاحب اختيار شما خدا است و پيغمبرش و آنانکه ايمان آوردند آنکسانيکه بر پا ميدارند نماز را و ميدهند زکوة را در حاليکه ايشان رکوع کنندگانند.
تفسير
کلمه انّما مفيد حصر است يعنى ولايت منحصر در اين سه مورد است و باين جهت در اصول حجيّت مفهوم انما اثبات شده است و ولايت بمعنى صاحب اختيارى است چنانچه در لغت تصريح شده و مشتقاتش از قبيل ولى و والى و متولّى و مولى و اولى همه به اين معنى است و گاهى در دوست و معين و ناصر هم استعمال ميشود زيرا اين معانى از لوازم ولايت و صاحب اختيارى است چون شرعا و عقلا بايد ولى خيرخواه کسى باشد که بر او ولايت دارد و خيرخواهى قدر مشترک بين دوست و معين و ناصر است بعلاوه آنکه دوست و ناصر و معين توليت امور دوست و منصور و مورد اعانت را مينمايند پس ريشه و اصل معنى همان تدبير امور بر وفق صلاح و زمام دارى است چنانچه متخصصين در فهم لغات تصريح نموده‌اند و مسلم است ماداميکه حمل لفظ بر معنى حقيقى ممکن باشد نميتوان حمل بر معنى مجازى نمود چه رسد بآنکه حمل بر معنى مجازى ممکن نباشد چنانچه حمل ولى بر معنى دوست و ناصر و معين در اين آيه ممکن نيست زيرا تمام اهل ايمان بايد با يکديگر دوست و ناصر و معين باشند خداوند فرموده المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولياء بعض و اختصاص بکسانيکه نماز بخوانند و در حال رکوع زکوة بدهند ندارد و اين معنى هم که هر کس نماز بخواند و در حال رکوع صدقه بدهد اختياردار ساير اهل ايمان باشد هم معلوم است که بطور کلّى مراد نيست زيرا احدى از مسلمين قائل باين معنى نشده‌اند چون موجب اختلال نظام است پس معلوم ميشود از اين عنوان کلّى اراده شده است شخص خاص يا اشخاص خاصه که در خارج معيّن و معهود بوده‌اند ولى نه بطوريکه لفظ عام استعمال در خاص شده باشد تا مجاز باشد بلکه معنى عام اشاره شده است بخاص و براى دلالت بر اين امر لفظ الذين در آيه تکرار شده است مثل آنکه کسى بگويد بايد از علماء تقليد نمود آنعلمائيکه داراى چنين اوصافى باشند و اوصافى ذکر کند که آن اوصاف در يکنفر بيشتر يافت نشود که در اينصورت لفظ عام بعموم خود باقى است ولى مراد يکنفر است با آنکه مرادش از ذکر اوصاف آن باشد که آن يکنفر را بطرف نشان بدهد نهايت آنکه نخواسته اسمش را ببرد يا براى آنکه مصلحت نبوده يا براى آنکه
جلد 2 صفحه 231
بفهماند بطرف که او داراى چنين اوصافى است پس مفاد آيه شريفه آنستکه زمام‌دار و صاحب اختيار اهل ايمان خدا است و پيغمبرش و اهل ايمان آن اهل ايمانى که نماز مى‌گذارند و در حال رکوع صدقه ميدهند نه ديگران از ساير اهل ايمان بنابر اين ما بايد به بينيم از چه کسى اين عمل صادر شده است و زير بار ولايت او برويم و تمام اهل اسلام باتفاق از سنى و شيعه گفته‌اند و نوشته‌اند بطور ارسال مسلّم و اسناد مصحح که اين عمل در صدر اسلام مخصوص بعلى بن ابى طالب (ع) بوده است و احدى را خلاف در اين معنى نيست پس آيه شريفه صريح در ولايت مطلقه آنحضرت است و پس از آنحضرت از بعضى روايات خاصه استفاده ميشود که يازده نفر از اولاد اطهار آنحضرت هم اين عمل را داشته‌اند بنابر اين آيه شريفه دلالت بر ولايت آنها هم دارد و واضح است که چنانچه ولايت پيغمبر (ص) با ولايت خداوند تنافى ندارد ولايت مولى (ع) هم با ولايت پيغمبر (ص) منافى نيست و همچنين ولايت اولياء خاصه در امور مربوطه بخودشان از قبيل پدر و جد و حاکم و شوهر و وارث با ولايت امام (ع) منافى نيست بلکه ولايت عامه اهل اسلام در اموال و نفوس خودشان هم بجاى خود ثابت است و اينها همه در طول يکديگرند يعنى در يک زمان مجتمعند نهايت آنکه از براى هر يک رتبه فوق ديگر است البته در زمان پيغمبر (ص) رتبه ولايت مولى (ع) محفوظ است ولى رتبه ولايت پيغمبر (ص) فوق او است چنانچه ولايت پيغمبر (ص) هم محفوظ است ولى ولايت الهى فوق او است و در اوائل کتاب ذکر شد که قرآن مسلّما بترتيب نزول مرتب نشده است و حجيّت ترتيب آيات مسلّم نيست بنابر اين جاى اين توهم نيست که کسى بگويد چون در آيات سابقه و لا حقه اولياء بمعنى دوستان استعمال شده است مناسب است در اين آيه هم ولى بمعنى دوست باشد زيرا بيان شد که ممکن نيست ولى در اين آيه بمعنى دوست باشد و مناسبت دوستى با صاحب اختيارى که بدوا ذکر شد کافى است براى حفظ تناسب بر فرض حجيّت ترتيب آيات علاوه بر آنکه آيه قبل که معلوم شد در شأن امير المؤمنين (ع) و خاندان اطهار او است آيه شريفه بعدهم خواهد آمد انشاء اللّه تعالى که از متمّمات اين آيه است و ولايت در آن بمعنى زمام دارى است پس علاوه بر آنکه لفظ مستعمل در معنى حقيقى است محفوف بقرائن قطعيّه بر مراد است و در احتجاج از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که منافقان سؤال نمودند که آيا چيز ديگرى هست که خداوند بر ما واجب نموده باشد غير از آنچه
جلد 2 صفحه 232
ما ميدانيم بفرما تا قلب ما مطمئن شود که ديگر وظيفه نداريم خداوند در جواب آنها به پيغمبر (ص) فرمود بگو يک امر ديگر باقى است که مراد از آن ولايت است و آيه انما وليکم اللّه نازل شد و بين امت اختلاف نشد در آنکه آنروز احدى در حال رکوع زکوة نداد مگر يکنفر و اگر خداوند اسمش را ذکر ميفرمود ساقط مينمودند آن را از قرآن با آنچه ساقط نمودند حقير عرض مى‌کنم خدا خواست بطورى تصريح بولايت مطلقه مولى فرمايد که کوته نظران نه بينند و قرآن بر حسب وعده الهى محفوظ بماند و دانشمندان به‌بينند و بدانند که جز على (ع) و يازده فرزندش اوليائى ندارند لذا اوصافيرا بيان فرمود که حاصلش بر اهل ذوق و معرفت مخفى نيست که کنايه از مقام جمع الجمعى است يعنى آنکسانيکه در عين توجه بحق توجه بخلق دارند و در عين توجه بخلق توجه بحق دارند و نائل شده‌اند بمقاميکه لا يشغلهم شأن عن شأن اماميکه در حال سجود تير از پاى مبارکش بيرون مياورند که در بعضى غزوات فرو رفته بود و ملتفت نميشود در حال رکوع چگونه متوجه سؤال سائل ميشود که انگشترى باو عطا فرمايد اين نيست مگر آنکه چون اجابت سائل عين توجه بامر الهى است توجه کامل بحق اين توجه را لازم دارد و کسى باين مقام نميرسد مگر آنکه خداوند اين خلعت را در ازل باو کرامت فرموده باشد و بنابر اين عموم آيه شريفه بحال خود باقى است و لازم نيست براى اشاره بافراد معهوده در خارج باشد چنانچه بدوا ذکر شد بلکه توجه کامل بحق که تعبير از آن باقامه نماز شده و توجه کامل بخلق که تعبير از آن بتصدق بفقير شده است و اتحاد آن دو در يک مقام که تعبير از آن بعطاء در حال رکوع شده محقق نشود مگر در وجود امام (ع) و اين بيان بيانى است فوق بيان اول که اين مناسب با مذاق معرفت و تدقيق است و آن ملائم با مشرب فقاهت و تحقيق و بر اهل ادب مخفى نيست که جمله و هم راکعون ممکن نيست مستقل باشد زيرا جمله يقيمون الصّلوة که شامل نماز گذاردن و مستلزم رکوع نمودن است قبلا ذکر شده و در اينصورت اگر جمله و هم راکعون براى بيان حال دادن زکوة نباشد ذکرش بى‌فائده ميشود علاوه بر آنکه و او بر سر جمله اسميّه مسبوقه بجمله فعليه ظهور در بيان حال دارد چنانچه واضح است و زکوة در لغت بمعنى نموّ است و در شرع ميزان معيّنى از مال را گويند که با شرائط معيّنه بايد براى دادن بمستحق اخراج شود خواه واجب باشد خواه مستحب و در هر حال تأخيرش تا زمان يافت شدن مستحق جائز است و موجب نمو و برکت مال است انشاء اللّه تعالى در کافى در تفسير
جلد 2 صفحه 233
اين آيه از حضرت صادق (ع) نقل نموده يعنى اولى و احق بشما و بامور شما از جانها و مالهاتان خدا است و پيغمبرش و آنکسانيکه ايمان آوردند يعنى على و اولادش که ائمه اطهارند تا روز قيامت پس از آن وصف فرموده خداوند ائمه اطهار را که آنها کسانى هستند که اقامه نماز مى‌کنند و زکوة ميدهند در حاليکه راکعند امير المؤمنين (ع) مشغول نماز ظهر بود و دو رکعت بجا آورده بود و در حال رکوع بود و حلّه در برداشت که قيمت آن هزار دينار بود و پيغمبر (ص) آنرا باو عطا فرموده بود و آن هديه نجاشى بود که براى حضرت فرستاده بود پس سائلى وارد شد و گفت السلام عليک يا ولى اللّه صدقه بمسکين عطا فرما حضرت امير (ع) حلّه را از دوش مبارک انداخت و بدست اشاره فرمود که بردار پس خداوند اين آيه را در شأن آنحضرت نازل فرمود و اين نعمت را پس از او در اولاد او برقرار فرمود و آنها هم بر اين خصلت مستقر شدند و آن سائل که از امير المؤمنين (ع) سؤال نمود از ملائکه بود و آنها هم که از ائمه اطهار که اولاد اويند سؤال مينمايند از ملائکه ميباشند و روايات بسيارى از طرق عامه و خاصه نقل شده است در کتب معتبره فريقين که مستفيض بلکه متواتر است و قدر مشترک بين آن روايات آنست که امير المؤمنين (ع) در حال رکوع باشاره انگشترى بسائل عطا فرمود و اين آيه در شأن آنحضرت نازل شد و مفسرين فريقين بر طبق آن تفسير نموده‌اند و در مجمع و منهج و برهان و صافى ذکر شده است و در نفحات از آية اللّه علّامه حلّى قدس سره الشريف نقل نموده اجماع آنها را بر نزول اين آيه در شأن امير المؤمنين (ع) و آنکه در صحاح سته اهل سنت مذکور است که اين وقتى بود که آنحضرت در نماز انگشترى بسائل عطا فرمود در حضور اصحاب پيغمبر (ص) و فضل بن روزبهان با شدت تعصب و کمال اهتماميرا که بردّ اجماعات منقوله علامه حلى رحمة اللّه عليه دارد اين نقل اجماع را از او تصديق نموده و مناقشه در سند روايات نکرده است و الحمد للّه على وضوح الحق و فيض قدس سره جمع نموده است بين روايت کافى که نقل شد و ساير روايات که ما بواسطه کثرت و قرب مضمونشان نقل ننموديم بآنکه آنحضرت دو مرتبه در رکوع تصدّق داده است دفعه اول حله بوده و دفعه دوم انگشترى و بعد از عطاء دوم اين آيه نازل شده است و تقريب فرموده است اين جمع را بآنکه صيغه يؤتون در آيه شريفه مشعر بتجدد و تکرار است چنانکه مشعر به تبعيت اولاد اطهار آنحضرت است از او در اين عمل که در روايت کافى ذکر شده بود و بنظر حقير چون ظاهر روايت منقوله
جلد 2 صفحه 234
آنستکه پس از عطاء حله بلافاصله آيه نازل شده است و اشعار فعل مضارع بتجدّد و حدوث بعد از نزول است و ايشان معترفند که آيه بعدا نازل شده است بهتر آنستکه وجه جمع آن باشد که هر دو عطا در يک زمان بوده نهايت آنکه سائل دو نفر بودند سائلى که باو حله انعامى پيغمبر (ص) عطا شده از ملائکه بوده لذا اصحاب او را نديدند وسائليکه باو انگشترى کافر مقتول عطا شده از بشر بوده و همه او را ديدند و نقل نمودند و يکى براى بروز مقام جامعيت و اتمام حجت بر ولايت مطلقه آنحضرت است در عالم غيب نزد ملائکه مقرّبين و ديگر براى ظهور اين مقام است در عالم شهود نزد عامه مؤمنين و در برهان از امام صادق (ع) نقل نموده که حلقه آن انگشترى نقره خام و نيگينش ياقوت احمر و قيمتش خراج شام بوده و از آن مروان بن طوق بوده که امير المؤمنين او را کشته بود و آن انگشترى بغنيمت و امر پيغمبر (ص) باو رسيده بود و از شيخ طوسى قدس اللّه سره القدوسى نقل نموده که تصدق بخاتم در روز بيست و چهارم ذو الحجّة الحرام بوده و از صاحب کتاب مسار الشيعه هم اين تاريخ را نقل نموده و آنکه آنروز روز مباهله هم ميباشد و پس از بيانات سابقه در مفاد آيه شريفه و اخبار لاحقه در مورد آن که جامع جهات و رافع شبهات است ما از نقل و دفع تشکيکات امام المشکّکين ننگ راز و امثال آن دروغ پرداز مستغنى و بى‌نيازيم و بانصاف خواننده واگذار مينمائيم ..