اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا مَن يَرتَدَّ مِنکُم عَن دِينِه‌ِ فَسَوف‌َ يَأتِي اللّه‌ُ بِقَوم‌ٍ يُحِبُّهُم وَ يُحِبُّونَه‌ُ أَذِلَّةٍ عَلَي المُؤمِنِين‌َ أَعِزَّةٍ عَلَي الکافِرِين‌َ يُجاهِدُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ لا يَخافُون‌َ لَومَةَ لائِم‌ٍ ذلِک‌َ فَضل‌ُ اللّه‌ِ يُؤتِيه‌ِ مَن يَشاءُ وَ اللّه‌ُ واسِع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (54)
اي کساني که ايمان آورديد کساني از شما که از دين بر ميگردند پس زود باشد که خداوند قومي را ميآورد که خدا آنها را دوست ميدارد و آنها هم خدا را دوست دارند که اينها نزد مؤمنين سهل و لين و منقاد هستند و براي کفار صعب و شديد و غليظ هستند در راه خدا جهاد ميکنند و از ملامت ملامت کننده باک ندارند و اينکه فضل الهي است بهر که سزاوار بداند ميدهد و خداوند فضل و کرمش وسعت دارد و محل آن را ميداند بکي بدهد يا ندهد.
اينکه آيه شريفه را مفسرين هر کدام بدلخواه خودشان بر موردي تطبيق کرده حتي گفتند مراد ابي بکر است که با اهل رده جنگ نمود، بعضي گفتند مراد اهل يمن هستند که ايمان آوردند، و بعضي گفتند مراد اهل فرسند که بشرف اسلام بلکه تشيع مشرف شدند، لکن آنچه از اخبار وارده از ائمه اطهار عليهم السلام بما رسيده دو موضوع است: يکي امير المؤمنين علي عليه السّلام که با مارقين و ناکثين و قاسطين جنگ فرمود جمل، صفين، خوارج. و ديگر حضرت بقية اللّه قائم آل محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که پس از ظهورش يملأ الارض قسطا و عدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا، و ما قطع نظر از اخبار از نفس آيه ميتوانيم استفاده کنيم زيرا کسي که لا يخاف في اللّه لومة لائم و کسي که يحبه اللّه و يحب اللّه غير از معصوم نيست و کسي که با مؤمنين رحيم و رءوف باشد و با کفار شديد و غليظ جز اينکه دو بزرگوار سراغ نداريم و توضيح اينکه مطلب بعد از شرح آيه خواهد شد انشاء اللّه تعالي بحوله و قوته
جلد 6 - صفحه 398
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا خطابات قرآني اختصاص بمشافهين يا موجودين وقت خطاب ندارد بلکه شامل جميع مؤمنين الي يوم القيامه ميشود نظير قضاياي حقيقيه در باب علوم.
مَن يَرتَدَّ مِنکُم عَن دِينِه‌ِ ارتداد مجرد رجوع بشرک يا تهود يا تنصر نيست بلکه يکي از ما جاء به النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را اگر انکار کرد مرتد ميشود زيرا تصديق بما جاء به النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم از لوازم تصديق برسالت است و از اينجا معلوم ميشود معناي حديثي که ميفرمايد
(ارتد النّاس بعد رسول اللّه الا ثلاثة او اربعة)
زيرا کساني که بعد از رحلت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بودند همانهايي که هفتاد روز قبل هفتاد هزار پاي منبر آن حضرت در غدير خم حاضر بودند و با علي عليه السّلام بيعت کردند سپس اينکه فرمان نبوت را انکار کردند يا بطرف ابي بکر رفتند يا تقاعد از نصرت علي کردند با اينکه از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شنيدند
(اللهم انصر من نصره و اخذل من خذله)
و همچنين مسلمانان دوره حاضر که اکثر آنها بسياري از ضروريات و مسلمات دين را منکر شدند حجاب ربا حدود و غير اينها را و تا شمشير امام زمان عجل اللّه تعالي فرجه نيايد اينکه رشته روز بروز در تزائد است.
فَسَوف‌َ يَأتِي اللّه‌ُ بِقَوم‌ٍ يُحِبُّهُم وَ يُحِبُّونَه‌ُ ازفاء تفريع و کلمه سوف استفاده تراخي ميشود که پس از زماني که اينها مرتد شدند خدا ميآورد قومي را که داراي اينکه صفات باشند و اينکه اختصاص بزمان خاصي ندارد و آنچه مشاهده شده از زمان رحلت حضرت رسالت الي زماننا هذا بلکه تا زمان ظهور حضرت مهدي قومي که داراي اينکه صفات مذکوره در اينکه آيه باشند و با مرتدين مجاهده کنند جز امير المؤمنين عليه السّلام که با ناکثين در جنگ جمل و قاسطين در صفين و مارقين در نهروان و اصحاب علي مثل عمار و مالک اشتر و اشباه آنها و جز حضرت مهدي (عج) و اصحابش در زمان ظهور سراغ نداريم، و توهم اينکه ابا بکر هم با اهل رده جنگ کرد فاسد
جلد 6 - صفحه 399
است زيرا اولا اهل رده نبودند فقط گفتند ما زکاة را بفقراء محل خود ميدهيم و تو را خليفه نميدانيم، و ثانيا ابي بکر و اصحابش داراي اينکه صفات نبودند مثل خالد بن وليد ملعون که سرکرده قشون بود که چه بي‌حيايي از او بروز کرد که حتي عمر خواست بر او حد جاري کند، ابا بکر نگذاشت آيا ميتوان گفت اينها مصداق يحبهم و يحبونه هستند يا کسي که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در جنگ خيبر بعد از اينکه اولي و دومي ترسيدند و فرار کردند فرمود
(لاعطين الراية غدا رجلا يحب اللّه و رسوله و يحبه اللّه و رسوله کرارا غير فرار لا يرجع حتي يفتح اللّه علي يديه ثم اعطي عليا عليه السّلام)
و کسي که خداوند مشارق و مغارب زمين را فتح ميکند و بساط عدل را در سرتاسر زمين ميگستراند و ريشه کفر و ظلم و جور را از صفحه زمين ميکند أَذِلَّةٍ عَلَي المُؤمِنِين‌َ مأخوذ از ذل است و ذل بضم ذال بمعني هوان و صاحب او را ذليل مينامند مقابل عزيز، و ذل بکسر ذال بمعني نرمي و لين مقابل صعوبت و شدت است و صاحب او را ذلول ميگويند و آيه باين معناست و موارد استعمالش در قرآن بسيار است، و امير المؤمنين صلوات اللّه و سلامه عليه را ابو الارامل و الايتام گفتند، و از إبن عباس است که گفت علي (ع) نزد مؤمنين کالولد لوالده و کالعبد لسيده، و رواياتي از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در مورد اينکه آيه رسيده و از عمار و حذيفه و إبن عباس که مراد علي عليه السّلام است و اصحابش و گفتيم بيان افضل المصاديق است.
أَعِزَّةٍ عَلَي الکافِرِين‌َ عزت مقابل ذل بکسر بمعني شدت و صعوبت و غلظت است چنانچه از إبن عباس است که گفت و هم في الغلظة علي الکافرين کالسبع علي فريسته) يُجاهِدُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ براي اعلاء کلمه اسلام و اعزاز مسلمين و قلع و اضمحلال معاندين و مجاهدات علي (ع) در بدر و حنين و احزاب و احد و خيبر واضح کالشمس في رابعة النهار است، و از خلفاء سه گانه جز فرار چيزي مشاهده نشده
جلد 6 - صفحه 400
وَ لا يَخافُون‌َ لَومَةَ لائِم‌ٍ و اينکه هم از صفات بارزه امير المؤمنين (ع) است که گفتند لا يخاف في اللّه لومة لائم و بالجمله هر کس که اينکه موهبة عظمي از جانب خدا باو شد و داراي اينکه صفات شد بفضل خدا است در حق او ذلِک‌َ فَضل‌ُ اللّه‌ِ چنانچه مکرر گفته‌ايم که جميع نعم دنيويه و اخرويه از راه تفضل است نه استحقاق کسي از خدا طلب ندارد بلي قابليت محل شرط است که در ذيل آيه ميفرمايد يُؤتِيه‌ِ مَن يَشاءُ چون مشيت حق تابع حکمت و مصلحت است و البته محل قابل ميخواهد.
ترحم بر پلنگ تيز دندان || ستم کاري بود بر گوسفندان
وَ اللّه‌ُ واسِع‌ٌ عَلِيم‌ٌ قدرتش، علمش غير متناهيست بهر چيزي تعلق ميگيرد و احاطه دارد.