اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذا جاؤُکُم قالُوا آمَنّا وَ قَد دَخَلُوا بِالکُفرِ وَ هُم قَد خَرَجُوا بِه‌ِ وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِما کانُوا يَکتُمُون‌َ (61)
و زماني که آمدند نزد شما مسلمين گفتند ايمان آورديم و حال آنکه کافر بودند يعني در حال دخول و خروج هر دو کافر بودند و حال آنکه خداوند داناتر است بآنچه کتمان ميکنند.
وَ إِذا جاؤُکُم کلمه اذا اضافه بمدخول است که جمله فعليه باشد بخلاف متي جاءک زيرا متي متضمن معناي جزاء است و مدخولش عامل در آن است و اذا چون اضافه است نميشود مضاف اليه عمل در مضاف نمايد و مجي‌ء آنها تشرف خدمت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است.
قالُوا آمَنّا بلسانهم لا بقلوبهم که اشد اقسام کفر نفاق است که في الدرک الاسفل من النار.
وَ قَد دَخَلُوا بِالکُفرِ قد اگر بر ماضي داخل شود تقريب بحال ميشود و اگر بر مضارع داخل شود دلالت بر تقليل دارد يعني دخول آنها با حال کفر بود که حقيقة ايمان نداشتند وَ هُم قَد خَرَجُوا بِه‌ِ و حال آنکه آنها در حال خروج از خدمت نبي (ص) هم کافر و با حال کفر خارج شدند که فرمايشات نبي و آيات قرآن و معجزاتي که از آن حضرت مشاهده کردند خردلي در آنها تأثيري نگذاشت بهمان حال باقي بودند.
وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِما کانُوا يَکتُمُون‌َ اگر باين اظهار ايمان بخواهند مسلمين را اغفال کنند خدا را نميشود اغفال کرد او بهتر از خود آنها از قلب آنها داناتر است که حقايق را ميديدند و درک ميکردند ولي عناد و عصبيت و حب جاه و مال جلوگير
جلد 6 - صفحه 414
بود و قلوب قاسيه آنها قابليت قبول ايمان نداشت خذلهم اللّه.