تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ کَيْفَ يَشاءُ وَ لَيَزِيدَنَّ کَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْياناً وَ کُفْراً وَ أَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ کُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (64)
«1» تحف العقول، صفحه 237، باب ما روى عن السّبط الشّهيد عليه السّلام.
«2» تفسير کشاف، جلد اوّل صفحه 471.
«3» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 269.
«4» مستدرک الوسايل، جلد 2، کتاب الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر، باب 7، صفحه 362، حديث 4 (با اندکى تفاوت)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 128
شأن نزول «1»- پيش از هجرت حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله اهل مدينه را مال بسيار بود و در وسعت و رفاهيت مى‌گذرانيدند. چون پيغمبر صلى اللّه عليه و آله به مدينه هجرت نمود، بسبب عناد و انکار، حق تعالى برکت را از مال ايشان برداشت و اسباب معيشت آنها نقصان پذيرفت. زبان به سخنان بيهوده گشودند از آن جمله «يد اللّه مغلولة» و يهود شريک شدند در اين قول؛ آيه آمد:
وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ: و گفتند يهودان دست قدرت الهى بسته است. مراد آنکه نعوذ باللّه خداى تعالى بخيل است و چيزى به ما نمى‌دهد و روزى بر ما تنگ مى‌سازد، يا خداى تعالى فقير است، يا دست خدا مغلول است از عذاب.
حق تعالى فرمود: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ: بسته باد دستهاى ايشان از خير تا هميشه فقير و ذليل و عاجز باشند، يا دستهاى ايشان را مغلول سازند به گردن به غلهاى آهنين در دنيا مانند اسارى يا به غلهاى آتشين در آخرت. وَ لُعِنُوا بِما قالُوا: و لعنت بر ايشان باد به آنچه گفتند مراد از اين دعا خذلان است، يا رانده شده‌اند از رحمت الهى بسبب سخن واهى و باطلى که گفتند. بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ: بلکه هر دو دست قدرت الهى گشاده است، يعنى جود و کرم او وافر است.
نکته- تثنيه «يد» جهت مبالغه است در رد سخن ايشان، و نفى بخل از ساحت اقدس ذو الجلال، و اثبات غايت جود؛ چه غايت آنچه سخى، بذل
«1» مجمع البيان ج 2 ص 220.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 129
مى‌کند از مال خود، آن چيزى است که به هر دو دست خود عطا کند. يُنْفِقُ کَيْفَ يَشاءُ: روزى مى‌دهد چنانچه مى‌خواهد، يعنى بر وفق مشيت و مقتضاى حکمت. حاصل آنکه مختار است در انفاق، توسيع نمايد زمانى بر حکمت، و تضييق فرمايد بنابر مصلحت. وَ لَيَزِيدَنَّ کَثِيراً مِنْهُمْ: و هر آينه زياد مى‌گرداند بسيارى از يهود را. ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ: نزد آنچه نازل مى‌شود بسوى تو از جانب پروردگار تو يعنى قرآن. طُغْياناً وَ کُفْراً: سرکشى و کفر را، يعنى ايشان طاغى و کافرند به آنچه مى‌شنوند از قرآن، و زياده مى‌گردانند طغيان و کفر را به آنچه مى‌شنوند، چنانچه مريض مرض خود را زياد نمايد از تناول غذاى سالمان. مراد آنکه خداوند قرآن را که شفاى امراض قلبيه کفر و نفاق و جهل است، به توسط خاتم اطباى روحانى نازل فرموده، ايشان بسبب عناد، از انقياد به آن متمرد و منکر شدند، لذا طغيان و کفر آنها زياده گرديد. اين مطلب در کلام عرب شايع است.
«وعظتک فکانت موعظتى وبالا
عليک و ما زادتک الّا شرّا»
وَ أَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ: و به جهت فرط جحود، خذلان ايشان کرديم و تخليه آنها نموديم بر وجه عقوبت، و نظر لطف و عنايت از آنها بازداشتيم. و بدين جهت دشمنى و خصومت در ميان آنها پيدا شد تا روز قيامت و قلوبشان موافق و اقوال آنها مطابق نباشد، و نسبت کفر به يکديگر دهند که: «قالت اليهود ليست النّصارى على شى‌ء و قالت النّصارى ليست اليهود على شى‌ء». «1» کُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ: هر زمانى که بر افروختند آتشى براى کارزار و محاربه با رسول صلى اللّه عليه و آله. أَطْفَأَهَا اللَّهُ: خاموش نمود و فرو نشانيد آن آتش را خداى تعالى به آنکه منازعه را ميان ايشان افکند که به ديگرى نتوانستند بپردازند، يا ايشان را بد دل گردانيد و منکوب و مغلوب شدند. يا هرگاه قصد جنگ کردند مغلوب شدند. چنانچه به حکم تورات مخالفت نمودند،
«1» بقره، آيه 113.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 130
بخت النصر بر ايشان مسلط گشت. و چون افساد کردند، قسطوس رومى استيلا يافت. باز تباهى نمودند مجوس مسلط؛ و بار ديگر مقدم به افساد شدند، مسلمانان بر آنها مسلط گرديدند. وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً: و تلاش کردند در زمين براى تباهى و فساد و فتنه انگيزى با مسلمان و غير ايشان. مراد اجتهاد آنهاست در کيد و اقدام به حرب و هتک محارم و اخفاى نعت پيغمبر خاتم صلى اللّه عليه و آله و تحريف تورات. وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ: و خداى تعالى دوست نمى‌دارد فساد کنندگان را، پس جزا داده نشوند مگر بر وفق آن عمل، که آن مذلت و خوارى ايشان است در دنيا به کشتن، اسيرى و جزيه و در آخرت به انواع عقوبت.
تنبيه- افساد در زمين به معصيت الهى از سعايت و نمامى و غمازى و فتنه انگيزى ممنوع و صاحبش مبغوض الهى خواهد بود. در امالى «1»- ابن بابويه (ره) از حضرت صادق عليه السّلام روايت مى‌کند که حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله فرمود: شرار النّاس من يبغض المؤمنين و تبغضه قلوبهم المشّاؤن بالنّميمة و المفرّقون بين الاحبّة الباغون للبراء العيب، اولئک لا ينظر اللّه اليهم يوم القيمة و لا يزکّيهم ثمّ تلى صلى اللّه عليه و آله هو الّذى ايّدک بنصره و بالمؤمنين و الّف بين قلوبهم. «2» از حضرت صادق عليه السّلام از آباء گرام خود از رسول خدا صلى اللّه عليه و آله فرمود: بدترين مردمان کسى است که دشمن دارد مؤمنين را، و دشمن مى‌دارند قلوب ايشان او را، سعايت کنندگان به بدى، و تفريق نمايندگان بين دوستان، ظلم کننده نسبت به کسانى که برى هستند از عيب؛ اين جماعت را نظر لطف نفرمايد خداوند سبحان بسوى ايشان روز قيامت، و تزکيه نفرمايد ايشان را. پس از آن تلاوت فرمود اين آيه را «هُوَ الَّذِي أَيَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ».
روايت شده در زمان بنى اسرائيل قحطى واقع شد. حضرت موسى عليه السّلام
«1» بحار الانوار، جلد 75، صفحه 265، حديث 9 (بنقل از امالى صدوق)
«2» انفال، آيه 62.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 131
با آنها به استسقا رفتند. پس خداوند وحى فرمود: من مستجاب نکنم دعاى تو و هر که با تو است، چه در ميان شما نمّامى است. حضرت موسى عليه السّلام عرض نمود: بفرما کيست تا او را خارج کنم. فرمود: اى موسى من شما را نهى مى‌کنم از نمامى، پس توبه کنند تماما، چون توبه نمودند سيراب شدند. «1»