تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ (67)
بعد از آن پيغمبر صلى اللّه عليه و آله خود را امر فرمايد به تبليغ و وعده عصمت و نصرت:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ: اى فرستاده به حق، تبليغ نما و برسان و ادا کن به کافّه مردمان. ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ: آنچه نازل شده به تو از جانب پروردگار تو از احکام شريعت. وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ: و اگر چنين نکنى و تمام آن را نرسانى، پس تبليغ نکرده‌اى رسالتها و پيغامهاى او را، زيرا کتمان بعضى ضايع نمايد آن چيز را که رسانيده‌اى، چنانچه ترک بعضى از ارکان نماز مبطل نماز است، چه غرض دعوت به آن منقص مى‌شود، يا اگر نرسانى آن را، پس گويا تو تبليغ هيچ چيز از آن نکرده‌اى، چه کتمان بعض و کلّ يکسان است در شناعت و جلب عقوبت. وَ اللَّهُ يَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ: و خداى تعالى نگاه مى‌دارد تو را از شر مردمان، اين وعده ضمان است از خدا به عصمت آن حضرت از تعرض اعادى و حفظ جان او از آنها و تنبيه بر ازاحه معاذير. خلاصه معنى آنکه: هيچکس را بر قتل تو دست نخواهد بود، پس در تبليغ خود جد و جهد تمام نما و آنچه نهايت وسع و طاقت است در آن سعى کن. إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ: بدرستى که خداى تعالى هدايت نفرمايد کافران را به استيلا و تسلط بر تو، و ايشان را تمکين ندهد بر اهلاک تو، يا ايشان را هدايت نفرمايد به ايمان، زيرا معرض شدند و قبول ننمودند ايمان را به سوء اختيار خود.
نزول آيه شريفه- باتفاق خاصه و عامه اين آيه مبارکه در شأن حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در غدير خم نازل شد:
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 135
1- سيد بن طاوس در کتاب اقبال گفته: نص حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله بر حضرت امير عليه السّلام در روز غدير به امامت از آن واضحتر است که احتياج به بيان داشته باشد.
2- مسعود بن ناصر سجستانى از ثقات علماء عامه در کتاب ولايت که هفده جزو است، حديث غدير را از صد و بيست نفر صحابه روايت نموده.
3- محمّد بن جرير طبرى صاحب تاريخ در کتاب الرّدّ على الحرقوصيه «1»، به هفتاد و پنج طريق روايت نموده.
4- ابو القاسم حسکانى به طرق بسيار روايت نموده.
5- ابن عقده، حافظ در کتاب الولايه، به صد و پنج طريق.
6- ثعلبى نيز بحذف اسانيد در تفسير خود از ابن عباس نقل کرده که اين آيه کريمه در شأن على بن ابى طالب عليه السّلام نازل شده.
7- ابن مغازلى شافعى در کتاب مناقب بعد از نقل حديث غدير گفته: هذا حديث صحيح و صد نفر آن را روايت نموده‌اند.
8- خطيب خوارزمى به چندين سند.
9- ابن عقده به صد و پنج طريق.
10- مالک بن انس از صحيح مسلم، و صحيح بخارى و صحيح ابى داود سجستانى، و صحيح ترمذى، و صحيح نسائى از حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله روايت نموده که فرمود: من کنت مولاه فعلىّ مولاه. «2» قضيه غدير- بطور اجمال آنکه: سال حجة الوداع چون حضرت به عرفات رسيد، جبرئيل نازل و گفت: يا محمّد صلى اللّه عليه و آله خداوند جليل تو را سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: اجل تو نزديک و من تو را تکليف مى‌نمايم به امرى که چاره‌اى ندارى، و البته مقدم دار وصيت را و آنچه نزد توست از علم الهى و ميراث
«1» طايفه‌اى از خوارج و از پيروان حرقوص بن سعد بن زهير (در باره شرح حال او و کتاب فوق الذکر به کتب رجال مراجعه شود.)
«2» براى آشنائى با مدارک حديث غدير به کتب ارزشمند الغدير، احقاق الحقّ، غاية المرام و ساير کتابهايى که عالمان فداکار و خدمتگزار تأليف کرده‌اند، رجوع شود.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 136
انبيا همه را تسليم کن به وصى و خليفه بعد از خود على عليه السّلام که حجت کامله من است. پس او را بر پا دار تا نشانه راه هدايت باشد، و تازه کن عهد و پيمان و بيعت او را که در روز «الست» از خلايق گرفتم که ولىّ من، على عليه السّلام مولاى هر مؤمن و مؤمنه است؛ زيرا هيچ پيغمبرى را از دنيا نبرده‌ام مگر بعد از کامل کردن اتمام نعمت به دوستى دوستان و دشمنى دشمنان خود، و اين کمال يگانه پرستى من است که متابعت کنند ولىّ مرا. پس امروز کامل گردانم دين را و تمام نمايم نعمت را و پسنديدم براى شما دين اسلام را به ولىّ خود و مولاى هر مؤمن و مؤمنه، يعنى على عليه السّلام بنده خالص من، و وصىّ پيغمبر من، و خليفه من بعد از او، و حجت بالغه من بر خلق. مقرون است طاعت او به طاعت محمّد نبى من، و طاعت هر دو به طاعت من. هر که على را اطاعت کند مرا اطاعت کرده. مقرّ به امامت او، مؤمن، و منکر امامت او، کافر، و هر که ديگرى را در امامت شريک گرداند مشرک است. با ولايت او داخل بهشت و با دشمنى او داخل جهنم شوند. پس يا محمّد صلى اللّه عليه و آله على را به مردم معرفى و عهد و پيمان مرا تازه کن. حضرت ترسيد منافقان کفر خود را ظاهر، و پراکنده شوند. از خدا خواست او را از شرّ آنها نگاه دارد؛ لذا تأخير کرد اظهار امامت آن سرور را تا مسجد خيف. باز جبرئيل نازل و تأکيد کرد و چون ما بين مکه و مدينه به کراع الغيم رسيد باز جبرئيل نازل و مبالغه نمود. حضرت فرمود:
مى‌ترسم تکذيب من کنند و سخن مرا در حق على عليه السّلام قبول ننمايند.
چون به غدير خم يک فرسخى جحفه رسيد، پنج ساعت از روز گذشته، جبرئيل نازل و با شدت خطاب: يا محمّد صلى اللّه عليه و آله خداى تعالى تو را سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ مِنْ رَبِّکَ» حذيفه يمانى گويد: وقتى آيه نازل شد، که به غدير خم رسيديم. هوا به مرتبه‌اى گرم بود که گوشت را به زمين مى‌گذاشتند بريان مى‌شد. فرمود: ندا کنند مردم جمع شوند.
هفتاد هزار نفر مجتمع و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله امر نمود تا جهاز شترها را بالاى هم نهاده منبرى ترتيب داده حضرت به بالاى آن برآمده خطبه مفصل بليغى انشاء فرمود.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 137
شمه‌اى از خطبه- فرمود: اقرار مى‌کنم براى خدا بر نفس خود به بندگى، و گواهى مى‌دهم به خداوندى او، و ادا مى‌کنم آنچه وحى فرموده از ترس نزول بلاى عظيم در عدم تبليغ، و وحى فرمود: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ» (الخ) اى گروه مردم، تقصير نکردم در رسالت، و بيان مى‌کنم که جبرئيل مکرر بر من نازل و امر نمود از جانب خدا اعلام کنم در حضور مردم سفيد و سياه که: على بن ابى طالب عليه السّلام برادر من و خليفه من و امام است بعد از من. ايها الناس علم من محيط است بر منافقانى که مى‌گويند به زبانهاى خود آنچه نيست در دل‌هاى آنها، و اين را سهل شمارند و در نزد خدا عظيم است؛ و مرا آزار بسيار کردند در باب على، و گفتند او گوش است، يعنى هر چه مى‌گويند او قبول مى‌کند بسبب آنکه مى‌ديدند على هميشه با من است و من توجه به او دارم تا آيه نازل شد: «وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ» «1» و اگر گويندگان را خواهم نام برم مى‌توانم، بدانيد خداوند نصب فرموده على عليه السّلام را براى شما ولىّ و صاحب اختيار و امام مفترض الطاعه بر مهاجر و انصار و صحرانشينان و شهريان و هر عجمى و هر عربى و بر آزاد و بنده، صغير و کبير، سياه و سفيد.
پس او حکمش بر همه روا و گفتارش بر همه نافذ، و امرش جارى است.
ملعون است هر که مخالفت او کند، و مرحوم است هر که تصديق او نمايد. اى گروه مردم، تدبر کنيد در قرآن و بفهميد آيات محکمات آن را و عمل نمائيد، و پيروى نکنيد متشابهات آن را به خدا قسم واضح نمى‌گرداند تفسير قرآن را مگر على عليه السّلام اى گروه مردم، بدرستى که على عليه السّلام و طيبين از ذريه من که از صلب او بهم رسند، ثقل اصغر، و قرآن ثقل اکبر است جدا نمى‌شوند تا حوض کوثر. نيست امارت و پادشاهى مؤمنان بعد از من براى احدى به غير على عليه السّلام. پس به دست مبارک بازوى على عليه السّلام را گرفت برد بالا يک درجه پائين‌تر از خود، و دست او را بلند. فرمود: کيست اولى بشما از جانهاى شما؟ صحابه گفتند: خدا و رسول. فرمود: هر که من مولاى اويم على مولاى
«1» توبه، آيه 61.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 138
اوست: «اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله» حاضران به غايبان برسانيد، و بگوئيد: شنيديم و اطاعت کرديم و راضى هستيم به آنچه رسانيدى به ما از جانب خدا، و بيعت مى‌کند در اين امر دلها و زبانهاى ما و بر اين عقيده زنده و مرده و مبعوث خواهيم شد و تغيير و تبديل و شک و ريبى نداريم و آنچه فرمودى خواهيم رسانيد. پس مردم همه صدا بلند کردند: بلى بلى، شنيديم و اطاعت کرديم امر خدا و رسول را. و هجوم آورند به بيعت کردن، تا حضرت نماز ظهر و عصر را در يک وقت بجا آورد؛ باقى روز مشغول بيعت بودند تا نماز مغرب و عشا را نيز در يک وقت بجا آورد از کثرت شغل بيعت و تنگى وقت. از جمله کسانى که در تهنيت مبالغه به حد اطناب رسانيد عمر بن خطاب بود. نزد امير المؤمنين عليه السّلام آمد و به آن حضرت خطاب نمود: «بخّ بخّ لک يا علىّ، اصبحت مولاى و مولا کلّ مؤمن و مؤمنة.» «1» اعجاز- ثعلبى از سفيان بن عيينه پرسيد از تفسير آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» که در باره کى نازل شد. گفت: از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم از پدرانش روايت فرمود که: چون حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله به غدير خم رسيدند، ندا فرمود مردم جمع، و دست على عليه السّلام را گرفت و گفت «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» و اين امر شايع شد. خبر به شهرها رسيد. حارث بن نعمان فهرى آمد به نزد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله در ميان صحابه و از ناقه فرود آمد و ناقه را خوابانيد. به حضرت گفت: يا محمّد صلى اللّه عليه و آله ما را امر نمودى از جانب خدا که شهادت دهيم به وحدانيت خدا و رسالت تو، پس قبول کرديم آن را از تو. و امر کردى به پنج نماز، قبول نموديم. و امر به روزه ماه رمضان نمودى و حج خانه کعبه، قبول کرديم. به اينها راضى نشدى تا دست پسر عمّ خود گرفتى و بر ما زيادتى دادى و گفتى هر که من مولاى اويم على مولاى اوست، اين از جانب تو باشد يا از جانب خدا؟ حضرت فرمود: سوگند ياد مى‌کنم به حق خدائى که بجز او خدائى نيست که تفضيل او بر شما از جانب
«1» شرح داستان و متن کامل خطبه در کتاب احتجاج طبرسى، جزء اوّل، صفحه 66 تا 89 آمده است.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 139
خدا است. پس حارث روانه شد و گفت: خداوندا اگر آنچه مى‌گويد حق است، پس سنگى از آسمان بر ما ببار يا بياور به سوى ما عذابى درد آورنده. پس هنوز به راحله خود نرسيده بود که سنگى از آسمان بر سرش فرود و از دبرش بيرون آمد. حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود. «1» تبصره- لفظ «مولى» به حسب لغت به شانزده معنى آمده: 1- به معنى مالک. 2- رب. 3- معتق يعنى آزاد کننده. 4- معتق يعنى آزاد شده 5- جار و همسايه 6- خلف و قدام يعنى پشت سر و پيش رو 7- تابع 8- ضامن جريره هم سوگند که پيمان با او بسته باشند. 9- داماد 10- ابن عم 11- منعم يعنى انعام کننده 12- منعم عليه يعنى انعام کرده شده. 13- دوست و محب 14- ياور و ناصر. 15- به معنى مطاع و سيد. 16- اولى به تصرف در امور و ولىّ امر. و اشکالى نيست که دوازده معنى اوليه غير مرتبط به حديث، بلکه اکثر آن کذب و غير صحيح است، و معنى سيزدهم که دوست و محب باشد استعمال لفظ مولا به اين معنى غير معلوم و غير محقق، بلکه مجرد احتمال در استعمال است با آنکه اين معنى هم اختصاص به حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله و امير المؤمنين عليه السّلام نداشت، بلکه همه مؤمنين و ملائکه هم شريک‌اند در اين معنى به جهت فرمايش خدا «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ» و معنى چهاردهم که يار و ناصر باشد، اختصاص به آن حضرت وجهى ندارد، زيرا همه اصحاب و انصار و مؤمنين ناصر و ياور و معين يکديگرند و معنى پانزدهم و شانزدهم متقارب المفاد و لفظ «مولى» در اکثر استعمالات عرب راجع به اين دو معنى اخير است به دليل آيه «مَأْواکُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاکُمْ. «2» اى: اولى بکم» و ابو عبيده و ابن قتيبه که از اعاظم اهل لغت و عربيت باشند تصريح نموده که لفظ «مولى» در آيه شريفه به معنى «اولى» باشد و نيز ابن اثير در نهايه لفظ «مولى» را در کلام عمر که گفت «اصبحت مولاى و مولا کلّ مؤمن و مؤمنة» بر اولى به
«1» به کتاب شريف الغدير، جلد اوّل، صفحه 218 تا 225 رجوع شود (طبع نجف اشرف)
«2» حديد، آيه 15.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 140
تصرف حمل نموده. «1» تکميل- گذشته از اينها قرائنى باشد که مطلب را مبين سازد:
1- فرمايش حضرت در حديث شريف که اکثر مفسرين عامه نقل نموده:
«الست اولى بکم من انفسکم» و بعد از آن تصريح فرمود به اين کلام «من کنت مولاه فعلىّ مولاه» زيرا حمل لفظ مولى بر غير معنى اولى و تفريع آن بر فرمايش «ا لست اولى بکم من انفسکم» غير صحيح، و صادر نشود چنين کلامى از پست‌ترين فصحا، چه برسد صدور آن از افصح الفصحا و سيد الانبيا.
2- بر هيچ عاقلى مخفى نيست که خصوصيات واقعه غدير که زياده از هفتاد هزار نفر و متفرق در سير بودند و اقلا پيش و پس لشگر زياده از چهار فرسخ مى‌شد در وقت ظهر در عين شدت گرما و حرارت هوا، به قسمى که مردم عباهاى خود را به پا پيچيده و ردا بر سر افکنده تا بتوانند تحمل وقوف نمايند، در چنين موقعى امر فرمايد منبر از سنگ و جهاز شتر ترتيب و نزول قافله در مکانى که هيچ وقت معهود نبود که قافله‌اى نزول کند و حضرت رسول صلى اللّه عليه و آله على بن ابى طالب عليه السّلام را بالاى منبر، بلند به قسمى که سفيدى زير بغل مبارک پيدا شود و تمام خلق او را ببينند و بفرمايد: «ا لست اولى بالمؤمنين من انفسهم» و تصديق خواستن از آنها به قول «بلى يا رسول اللّه» و فرمودن «فليبلّغ الشّاهد الغايب بانّ من کنت مولاه فعلىّ مولاه» و دعا نمودن؛ اين همه قرائن عقليه، دليل واضحند که مقصود حضرت نبود مگر نصب نمودن على عليه السّلام به امامت و خلافت. و از شخص عاقل اين همه تکلفات صادر نمى‌شود در بيان امر واضحى که هيچ اختصاصى ندارد و خود و مردم را به زحمت اندازد براى گفتن به مردم هر که من دوست اويم فلان هم دوست اوست و هر که ياور اويم او هم ياور اوست، چه برسد به رسول خدا که سيد انبياء و عقل کل باشد. پس عقل سليم حکم نمايد که مراد، امر عظيم و جليلى است که اهتمام آن اشد و اعظم باشد در شريعت از جميع امور شرعيه که اتميت و
«1» نهايه، ابن اثير، جلد پنجم، صفحه 228 (ذيل لغت ولا)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 141
اکمليت رسالت منوط به آن است، که اگر آن نباشد تبليغ رسالت نباشد، و آن امر نيست مگر امامت و خلافت و وصايت، لا غير.
3- تهنيت عمر حضرت على عليه السّلام را به لفظ بخّ بخّ لک يا علىّ اصبحت مولاى و مولا کلّ مؤمن و مؤمنة» که در اکثر اخبار حديث غدير علماء عامه نقل نموده‌اند. چه اين تهنيت با لفظ مولا بر ناصر و ياور و دوست و محب جمع نمى‌شود، زيرا اين مطلب اختصاص به امير المؤمنين عليه السّلام ندارد، بلکه تمام مؤمنين و اصحاب و انصار و مهاجر شريکند. پس ثابت و محقق شود که تهنيت عمر، قرينه صريحه است به آنکه مراد مولى اولى به تصرف است.
4- اتفاق و اعتراف جمهور علماى عامه که آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْکَ» (الخ) در روز غدير نازل شده مانند: فخر رازى، ثعلبى، سيوطى، حاکم ابو القاسم، ابن مردويه، ابن عساکر، ناصر سيستانى، احمد بصرى، ابو عبد اللّه شيرازى، مهدى بن نزار، جرجانى، حموينى، خوارزمى، ابو نعيم حافظ مالکى و غيره.
«ايّها الخصم تذکّر سندا
مدحه صحّ بنصّ و خبر»
«اذ اتى احمد فى خمّ غدير
بعلىّ و على الرّحل نبر»
«قال من کنت انا مولاته
فعلىّ له مولا و امر»
«قبل تعيين وصىّ و وزير
من راى فات نبىّ و هجر»