اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ بَلِّغ ما أُنزِل‌َ إِلَيک‌َ مِن رَبِّک‌َ وَ إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغت‌َ رِسالَتَه‌ُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُک‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَهدِي القَوم‌َ الکافِرِين‌َ (67)
اي پيغمبر محترم برسان آنچه که بر تو نازل شده از پروردگارت و اگر بجا نياوردي پس تبليغ رسالت او را نکرده‌اي و خداوند تو را حفظ ميفرمايد از ناس محققا خدا هدايت نميکند قومي را که کافر باشند.
کلام در اينکه آيه شريفه در چند مقام واقع ميشود:
(مقام اول)
در شأن نزول اينکه آيه شريفه و آيه اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم الاية که در اوائل سوره بيان شد، اخبار متواتره از ائمه عليهم السلام و اجماع علماء شيعه بر اينکه است که اينکه دو آيه در غدير خم 18 ذي الحجه سال آخر عمر حضرت رسالت صلي اللّه عليه و آله و سلّم در باره ولايت علي امير المؤمنين عليه السلام نازل شده و اينکه آيه قبل از تبليغ ولايت و کلام نبي اکرم (ص)
(من کنت مولاه فهذا علي مولاه تا آخر حديث)
بوده و آيه اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ بعد از ابلاغ بوده و منافقين اينکه دو را از هم جدا کرده يکي را در اول سوره و در وسط آيه حُرِّمَت عَلَيکُم‌ُ المَيتَةُ وَ الدَّم‌ُ و ديگري را در اينکه موقع تا امر مشتبه گردد و از عامه کساني که اعتراف کردند باين موضوع و اخباري نقل کردند بسيار هستند که ما در کلم الطيب مجلد دوم صفحه 190 مفصلا ذکر کرده‌ايم و اينجا بطور فهرست اشاره ميکنيم:
1- ثعلبي امام المفسرين بسه سند از إبن عباس و حضرت باقر (ع) و حضرت
جلد 6 - صفحه 423
صادق (ع) روايت کرده در کتاب الکشف و البيان.
2- حمويني در فرائد السمطين از ابي هريره روايت کرده.
3- صاحب مناقب الفاخرة از ابي اسحق. 4- حافظ ابي نعيم در نزول القرآن از ابي رافع. 5- همين حافظ ابو نعيم از عطية. 6- مالکي در فصول المهمه از ابي سعيد خدري. 7- صدر الأئمه اخطب خوارزمي از ابي هريره. 8- حمويني از ابي سعيد. 9- حاکم ابو القاسم در شواهد التنزيل از ابي صالح و إبن عباس.
10- ابو بکر جرجاني از ابي سعيد. 11- ابو عبد اللّه شيرازي از ابي سعيد 12- ابو احمد مهدي بن بزاز از ابي هارون. 13- ابو احمد بصري از ابي سعيد.
14- مسعود بن ناصر در کتاب درايه از رسول اکرم صلي اللّه عليه و آله و سلّم. 15- إبن عبد البر در کتاب استيعاب از بريده و ابي هريره و براء بن عازب و زيد بن ارغم.
16- صاحب کتاب مشکاة از صحيح ترمذي. 17- سيوطي در در المنثور از ابي سعيد و ابي هريره. 18- إبن مردويه در مناقب از ابي سعيد و ابي هريره.
19- إبن عساکر در تاريخ خود از ابي سعيد و ابي هريره. 20- فخر رازي در تفسير کبير و غير اينها از کساني که از پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم باسناد خود يا بنحو ارسال نقل کرده‌اند. و بالجمله شأن نزول اينکه دو آيه در موضوع ولايت امير المؤمنين عليه السلام از متواترات بين الفريقين است و ما عين عبارات احاديث منقوله را در کلم الطيب متذکر شده‌ايم که بعد از نزول اينکه آيه پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(الست اولي بالمؤمنين من انفسهم قالوا بلي فقال من کنت مولاه فهذا علي مولاه الخبر)
و اينکه جمله را در غدير خم از پيغمبر اکرم صلي اللّه عليه و آله و سلّم در غاية المرام از طريق عامه 89 حديث و از طريق خاصه 43 حديث روايت کرده و در سفينه جلد دوم صفحه 307 از قاضي نور اللّه صاحب احقاق الحق از إبن کثير شامي در احوالات محمّد بن جرير الطبرسي ميگويد) اني رأيت کتابا جمع فيه احاديث غدير خم في مجلدين
جلد 6 - صفحه 424
ضخيمتين) و از ابي المعالي جويني نقل فرموده که در بغداد نزديک صحافي کتابي ديدم که در نقل روايات غدير خم ظهر کتاب نوشته بود که اينکه مجلد 28 در ذکر حديث غدير خم و يتلوه مجلد 29 و ابسط از اينها عبقات مير حامد حسين هندي و الغدير اميني.
(المقام الثاني)
در دلالت و استدلال باين دو آيه بر اثبات خلافت بلافصل امير المؤمنين عليه السلام بپنج وجه ميتوان استدلال کرد:
وجه اول- در آيه منوط فرموده عدم تبليغ آن را بعدم تبليغ رسالت کلية و معلوم است امري که تمام احکام اسلامي و دستورات ديني منوط باوست جز ولايت چيزي نيست که روح ايمان است و بقيه بمنزله جسد است.
وجه دوم- اينکه اينکه امري بوده که پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم خوف شديد داشته از ابلاغ و خداوند وعده عصمت داده و اينکه جز ولايت علي عليه السلام نيست زيرا منافقين و جديد الاسلاميها با علي (ع) خوش بين نبودند يا از جهت اينکه پدران و بستگان آنها بدست آن حضرت کشته شدند يا از جهت اينکه پيغمبر (ص) علي را در همه جا بر ديگران تقدم ميداشت موجب حسد و عداوت آنها با علي بود يا از جهت اينکه عايشه بسيار حسد ميبرد که پيغمبر با علي و فاطمه و حسنين عليهم السلام چه نحو رفتار ميکند که ريشه فساد همين بود و پدرش را و رفيق او را بر ضد علي ميگماشت و البته با اينکه مطالب پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم کمال خوف را داشت.
وجه سوم- اهميتي که پيغمبر (ص) باين موضوع داده و در بيابان متجاوز از ده دوازده هزار نفر با آن حرارت آفتاب حجاز ميخواسته گوشزد تمام بشود مجرد محبت يا فضيلتي براي علي (ع) نبوده زيرا آنها را مکرر فرموده بود و اينکه جز ولايت و خلافت نيست ديديد در موضوع تعيين ولايت عهد چه جشنهاي مفصلي در مملکت گرفته شد.
جلد 6 - صفحه 425
وجه چهارم- در آيه اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ الاية معلوم ميشود که اينکه امر مهم موجب کمال دين و تماميت نعمت اسلام است و بدون او دين ناقص و نعمت ناتمام است و اينکه جز ولايت چيز ديگري نيست.
وجه پنجم- اسلام بدون اينکه امر مرضي خداوند نبوده و نيست زيرا جسد بي‌روح است و بوسيله اينکه تبليغ اسلام مرضي خداوند شده و اينکه جز ولايت چيز ديگري باين اهميت نيست.
(مقام سوم)
در شرح الفاظ آيه شريفه يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ ايها خطاب ببعيد است و در اينجا بمناسبت مقام منيع پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم است و تعبير بالرسول اشاره بمقام رسالت که وظيفه بزرگ شما رسالت و تبليغ است نبايد کوتاهي و مسامحه نمود.
بَلِّغ ما أُنزِل‌َ إِلَيک‌َ مِن رَبِّک‌َ در اخبار داريم که در چند موضع در عرفات مکه، جحفه امر بابلاغ باين موضوع شده بود لکن فوري نبود و پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم ميديد و ميدانست که منافقين در اطراف و کنار هستند و کاملا با اينکه موضوع مخالف سر سخت هستند و ميترسيد موجب انبعاث فتنه و تشتت مسلمين و منجر باتلاف نفوس و قتل آن سرور شود و منتظر تأميني از پروردگار بود تا در غدير خم اينکه امر اکيد تهديد آميز رسيد که فرمود (وَ إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغت‌َ رِسالَتَه‌ُ) که اصلا تبليغ رسالت نشده زيرا شرط صحت کليه عبادات ايمان، و رستگاري در آخرت و نيل بسعادت و بهشت و نجات از عذاب منوط بايمان است چنانچه سر تا سر قرآن باين ناطق است و يکي از ارکان مهمه ايمان ولايت است و بدون او ايمان نيست و با عدم ايمان خلود در عذاب و بطلان کليه اعمال است پس بانتفاء جزء اخير علة معلول منتفي ميشود و دستگاه رسالت لغو و باطل ميگردد.
وَ اللّه‌ُ يَعصِمُک‌َ مِن‌َ النّاس‌ِ اينکه وعده قلب مبارک پيغمبر صلي اللّه عليه و آله و سلّم را آرام و اينکه
جلد 6 - صفحه 426
تهديد موجب تشجيع آن سرور شد، ابلاغ فرمود و از تمام اخذ بيعت گرفت حتي از نساء و تا سه روز در اينکه محل ماند تا بيعت تمام شد.
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَهدِي القَوم‌َ الکافِرِين‌َ از آن قساوت قلب و سياهي دل و عناد و حسد و عصبيت از قابليت هدايت افتادند و کردند آنچه کردند که در بعض اخبار دارد که مردم بدو شاهد حق خود را ميگيرند و علي عليه السلام با دوازده هزار شاهد نتوانست حق خود را بگيرد.