اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ حَسِبُوا أَلاّ تَکُون‌َ فِتنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُم‌َّ تاب‌َ اللّه‌ُ عَلَيهِم ثُم‌َّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِيرٌ مِنهُم وَ اللّه‌ُ بَصِيرٌ بِما يَعمَلُون‌َ (71)
و گمان کردند اينکه تکذيب و قتل انبياء فتنه و فسادي و ابتلاء و عذابي براي آنها نيست پس کور شد چشم قلب آنها حق را نمي‌ديدند و کر شد گوش قلب آنها مواعظ و نصايح انبياء را نمي‌شنيدند سپس بعد از اينکه بيدار و هوشيار شدند و گرفتار بلاها و دچار محنت‌ها شدند توبه کردند خداوند توبه آنها را قبول فرمود سپس بسياري از آنها بهمان کوري و کري اولي برگشتند و خداوند بينا است بآنچه ميکنند.
جلد 6 - صفحه 431
وَ حَسِبُوا أَلّا تَکُون‌َ فِتنَةٌ گفتند افعال بر سه قسم است: يک قسم افعالي است که ثبات و تحقق و استقرار دارد مثل علم، يقين، تبين. جمله مفعول آنها بان مثقله که دلالت بر تحقق دارد گفته ميشود مثل وَ يَعلَمُون‌َ أَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الحَق‌ُّ المُبِين‌ُ نور آيه 25، و أَ لَم يَعلَم بِأَن‌َّ اللّه‌َ يَري علق آيه 14.
قسم دوم افعالي است که استقرار و ثباتي ندارد مثل طمع، خوف، رجاء بان مخففه تعبير ميشود مثل الَّذِي أَطمَع‌ُ أَن يَغفِرَ لِي خَطِيئَتِي شعراء آيه 82، و تَخافُون‌َ أَن يَتَخَطَّفَکُم‌ُ النّاس‌ُ انفال آيه 26، و فَخَشِينا أَن يُرهِقَهُما طُغياناً وَ کُفراً کهف آيه 80.
قسم سوم اينکه تاب هر دو را دارد استقرار و عدم استقرار مثل ظن: زعم، حسبان. گاهي که بمعني تحقق و استقرار باشد بمثقله گفته ميشود و اگر بمعني عدم استقرار باشد بمخففه. لکن اينکه کلام تمام نيست و شعر بلا ضرورة و موارد نقض بسيار دارد مثل عَلِم‌َ أَن سَيَکُون‌ُ مِنکُم مَرضي سوره آيه جواب دادند که اينکه بواسطه توسط سين است، باز نقض شد بآيه وَ أَن لَيس‌َ لِلإِنسان‌ِ إِلّا ما سَعي نجم آيه 39، که واسطه ندارد جواب دادند که ليس فعل نيست حقيقة و تحقيق کلام اينست که تمام اينها بي‌وجه است و تخرص بغيب بلکه اگر مدخول آن جمله اسميه باشد بايد مثقله آورد و اگر جمله فعليه باشد ان ناصبه مخففه که جمله را بتأويل مصدر برد اي حسبوا عدم کون عملهم فتنة و مراد از فتنه عمل زشت و قبيح و فاسد است نظير آيه شريفه قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالأَخسَرِين‌َ أَعمالًا الَّذِين‌َ ضَل‌َّ سَعيُهُم فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم يُحسِنُون‌َ صُنعاً کهف آيه 103 و 104 و آيه شريفه وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ قالُوا إِنَّما نَحن‌ُ مُصلِحُون‌َ بقره آيه 11.
فَعَمُوا وَ صَمُّوا همين نحو که بدن چشم و گوش دارد و بسا کور ميشود
جلد 6 - صفحه 432
و در چاه ضلالت ميافتد يا کر ميشود و کلمات را استماع نميکند همين نحو چشم قلب کور ميشود و حق را نمي‌بيند و گوش قلب کر ميشود و مواعظ را درک نميکند چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَعقِلُون‌َ بقره آيه 171 ثُم‌َّ تاب‌َ اللّه‌ُ عَلَيهِم يعني پشيمان شدند و توبه کردند و خداوند قبول توبه فرمود و اينکه البته در ادوار مختلفه بوده چون يهود چنانچه کتب خود آنها شهادت ميدهد حالات بوقلمون داشتند يک زمان بقدري در شرک و کفر فرو ميرفتند که اسمي از تورات و موسي نبوده و گاهي سلطان مؤمنين پيدا ميشده و بفکر دين ميافتادند.
ثُم‌َّ عَمُوا وَ صَمُّوا باز دوره ديگري ميآمد بر ميگشتند بهمان شرک و کفر آبائي و اجدادي خود.
کثير منهم البته در ميان آنها انبياء و مؤمنين و صلحاء هم بودند لکن در اقليت و اکثريت با کفار بود چنانچه در تمام ادوار از زمان آدم تا کنون تا زمان ظهور حضرت مهدي عج اللّه تعالي فرجه اکثريت با کفار، فساق، فجار، احزاب شيطان بوده.
(اشکال)
وجه اينکه کثير مرفوع شده با اينکه بمقتضاي قاعده بايد منصوب باشد.
(جواب)
آنکه ممکن است بدل از واو جمع باشد که کساني که عموا و صموا هستند کثير از آنها هستند، و ممکن است خبر مبتداء محذوف باشد يعني ذو العمي و الصمم کثير از آنها است، و ممکن است فاعل عموا و صموا باشد بلغت اکلوني البراغيث، و وجه اول انسب است وَ اللّه‌ُ بَصِيرٌ بِما يَعمَلُون‌َ معني واضح است.
433