تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَقَدْ کَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (73)
بعد در بيان فرقه ديگر نصارى فرمايد:
لَقَدْ کَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ: هر آينه بتحقيق کافر شدند کسانى که گفتند بدرستى که خدا يکى از سه اله است. اين قول نسطوريه و ملکانيه است، چه آنها قائل به اقانيم ثلثه (اصول سه گانه) مى‌گفتند: الوهيت مشترک ميان خدا و مريم و عيسى و هر يک از اينها اله و اللّه يکى است. و قول اول از يعقوبيه است؛ معتقدند که: اللّه نيست مگر عيسى، اول خدايان سه بوده‌اند «اقنوم الاب و اقنوم الابن و روح القدس» بعد از آن يکى گشتند و آن مسيح باشد. وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ: و حال آنکه نيست در عالم وجود، ذاتى واجب مستحق عبادت مگر خداى يگانه که موصوف است به وحدانيت و متعالى از توهّم شرکت.
برهان- آيه شريفه صريح است بر کفر نصارى که اقانيم ثلاث را قائلند:
أب، ابن، روح القدس. و اين سه، يکى هستند و بطلان آن به وجوهى است:
1- چون توحيد و تثليث حقيقى‌اند پس وقتى تثليث حقيقى ثابت شد، لابد است از ثبوت کثرت حقيقى. و بعد از ثبوت تثليث حقيقى، امکان ندارد توحيد حقيقى؛ زيرا اجتماع ضدين، و آن محال باشد. 2- آنکه تثليث لازمه‌اش ترکيب، و مرکب محتاج به اجزاء و ممکن باشد، و ذات يگانه سبحانى منزه از
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 148
احتياج و ترکيب است. 3- آنکه تثليث لازم دارد انقلاب قديم به حادث، و مجرد به مادى را، و ذات الهى منزه از تغيير و حدوث است. 4- هر گاه در ذات اللّه سه اقنوم ممتاز به امتياز حقيقى پيدا شود، تعدد واجب، و شرک و کفر لازم آيد. 5- تثليث و ترکيب عيب و نقص، و با فردانيت و وحدانيت که صفت کمال است تباين کلى دارد. 6- آنکه بايد امتياز حقيقى ما بين اقانيم ثلاث باشد، لکن امتياز در عقول ما حاصل نمى‌شود مگر به جهت تباين در مکان يا در زمان و يا در وجوب و امکان، و همه اينها بر خدا محال؛ پس حصول امتياز محال خواهد بود، پس تثليث باطل شد.
وَ إِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ: و اگر منتهى نشوند و باز نايستند اين قوم از آنچه مى‌گويند و به توحيد قائل نشوند. لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ: هر آينه برسد آنان را که کافر شدند از نصارى. عَذابٌ أَلِيمٌ: عذابى دردناک که الم آن ذاتى و دائما مضاعف شود.
نکته- وضع مظهر در موضع ضمير که «ليمسنهم» است، جهت تکرير شهادت است بر کفر آنها و تنبيه بر آنکه عذاب بر آنکس است که بر کفر خود دائم و ثابت باشد و از آن منقطع نشود، و لهذا در عقب آن فرمايد.