اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِئسَمَا اشتَرَوا بِه‌ِ أَنفُسَهُم أَن يَکفُرُوا بِما أَنزَل‌َ اللّه‌ُ بَغياً أَن يُنَزِّل‌َ اللّه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ عَلي مَن يَشاءُ مِن عِبادِه‌ِ فَباؤُ بِغَضَب‌ٍ عَلي غَضَب‌ٍ وَ لِلکافِرِين‌َ عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ (90)
(بد چيزي است آنچه نفسهاي خود را بآن فروختند که کافر شدند بآنچه خدا نازل فرمود از روي حسد بردن بر اينکه خداوند از فضل خود نازل ميکند بر هر کدام از بندگانش که بخواهد، پس بغضب الهي بر روي غضب ديگر برگشتند و براي کافران عذاب خوار کننده است) بئس از افعال ذم است مقابل نعم که از افعال مدح است و در بئس چهار
جلد 2 - صفحه 101
لغت است: 1- بئس بفتح باء و همزه 2- بئس بفتح باء و سکون همزه 3- بئس بکسر باء و همزه 4- بئس بکسر باء و سکون همزه که لغت مشهور آنست و بعد از افعال مدح و ذم دو اسم مرفوع واقع ميشود که اولي فاعل اينکه افعال و دومي مخصوص بمدح يا ذم است مانند نعم العبد ايوب، و بئس الشراب الحميم و ممکن است فاعل اسم ذات باشد مانند دو مثال مزبور و مفادش اينست که مخصوص بمدح داراي جميع مدائح و خوبيها و مخصوص بذم داراي انحاء ذمائم و بديهاست، و ممکن است فاعلش اسم معني يا بعبارت ديگر فعلي از افعال باشد مانند آيه مورد بحث که فاعل بئس، ماء موصوله و مخصوص بذم کفر بما انزل اللّه است.
و مفاد آيه اينست که بد چيزي است کفر بما انزل اللّه که نفسهاي خود را بآن فروختند چنانچه در مقابل آن، خوب چيزي است ايمان بما انزل اللّه که مؤمنين اختيار نمودند، بنا بر اينکه ما موصوله يا نکره موصوفة فاعل بئس و اشتروا صله يا صفت ما و ضمير به، راجع بموصول، و انفسهم مفعول اشتروا، و ان يکفروا که اسم مؤول است مخصوص بذم ميباشد.
و اشتراء بمعني خريد و فروش هر دو استعمال ميشود مخصوصا در مبادله دو جنس که بمعامله پاياپاي از آن تعبير ميشود، زيرا در اينصورت هر کدام از بايع و مشتري هم خريدار و هم فروشنده ميباشند و در اينجا نيز مبادله دو چيز است، جان و جنت که خداوند خريدار جان بجنت«1» و انسان نيز خريدار جنت بجان است ولي ممکن است بسوء اختيار خود خريدار جحيم بثمن جان گردد و البته اينکه بد چيزي است که جان خود را بآن ميفروشد، و پيداست که نمودار جنت در اينجهان ايمان بخدا و ما انزل اللّه، و نمودار جحيم، کفر بخدا و بما انزله، ميباشد.
1- ان اللّه اشتري من المؤمنين انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة سوره توبه آيه 112
جلد 2 - صفحه 102
و مراد از ما انزل اللّه در اينکه آيه قرآن و شريعت مقدس حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميباشد و کلمه بغيا مفعول له است و علت اينکه معامله و داعي بر اينکه مبادله را بيان ميکند که بغي و تعدي و تجاوز و حسد باشد بر اينکه پيغمبر اسلام از عرب و اولاد اسمعيل بود و از بني اسرائيل نبوده و جمله أَن يُنَزِّل‌َ اللّه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ عَلي مَن يَشاءُ مِن عِبادِه‌ِ در بيان جواب از آنهاست که مقام نبوت موهبتي است الهي، و خداوند بهر کس که بخواهد عنايت ميفرمايد، و البته تا آن کس داراي شرايط نبوت، که عبارت از عصمت و افضليت و اکمليت و پاکي حسب و نسب، و داشتن معجزه و بر کنار بودن از موانع نبوت نباشد مورد اينکه تفضل الهي قرار نخواهد گرفت و پيداست که از تحقق و وجود اينکه شرايط در کسي، جز خدا آگاه نيست و لذا او ميداند که اينکه منصب را بچه کسي عطاء فرمايد اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ حَيث‌ُ يَجعَل‌ُ رِسالَتَه‌ُ«1» و اينکه موضوع را در کلم الطيب در باب نبوت عامه مستدلا متذکر شده‌ايم«2» فَباؤُ بِغَضَب‌ٍ عَلي غَضَب‌ٍ باء بمعني رجع و ممکن است مراد از غضب بر روي غضب اينکه باشد که يهود از زمان حضرت موسي «ع» تا بعثت پيغمبر اسلام دائما اسباب غضب الهي را فراهم مي‌آوردند چنانچه در آيات گذشته بسياري از موارد آن را متذکر شديم مانند تقاضاي جعل اله، تقاضاي رؤيت، عبادت عجل قضاياي تيه و نرفتن بجنگ عمالقه، قضيه بقره، و بعدا هم کفر بمسيح و نسبت دادن زنا بمريم طاهره و اراده قتل مسيح و غير اينها از کفريات و معاصي و بت پرستيها که در ادوار متماديه از آنها ظاهر شده و کتب خودشان مشحون است، و کفر به پيغمبر اسلام و محاربه با او باعث غضب الهي شده که بر روي
1- سورة الانعام آيه 124
[.....]
2- مجلد اول صفحه 194- 257
جلد 2 - صفحه 103
آن همه غضب براي خود فراهم نمودند و مراد از غضب حالت نفسانيه که بر انسان عارض ميشود و تغيير و دگرگوني در وي بوجود مي‌آورد، نيست زيرا خداوند از عروض عوارض و تغييرات و حالات منزه و مبراست بلکه مراد از فعل مغضبانه و اثر خشم است که نسبت بشخص مغضوب انجام ميدهد از انتقام سخت و عذاب شديد در اينکه سرا و سراي ديگر، چنانچه در نظائر آن نيز همين معني مقصود است.
وَ لِلکافِرِين‌َ عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ مهين بمعني خوار کننده از اهانت بمعني اضلال و خوار نمودن، و نکته اينکه فرمود للکافرين عذاب مهين، و نفرمود:
لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ شايد اينکه باشد که عذاب مهين تنها اختصاص باينان ندارد بلکه هر که کافر باشد از هر طايفه و گروهي باشد عذاب مهين براي او آماده و مهيّا است.
و لام للکافرين براي اختصاص است يعني عذاب مهين مختص بکافرين و غير مؤمنين است ولي مؤمن اگر هم عذابي به‌بيند براي تطهير او از کثافت معصيت است نه از روي اهانت، و او بالاخره ببرکت ايمان بسعادت نائل ميشود چنانچه کرارا متذکر شده‌ايم و ممکن است ذکر کافرين براي بيان علت عذاب باشد که گفته‌اند تعليق حکم بر وصف مشعر بعلية است.
104