تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ کانا يَأْکُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ کَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَکُونَ (75)
چون حق تعالى ذکر مقالات باطله نصارى نمود، در عقب آن ردّ قول ايشان را بر طريق احتجاج مى‌فرمايد:
مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ: نيست مسيح پسر مريم مگر رسول خدا.
«1» ثواب الاعمال، صدوق، صفحه 197، حديث اوّل (ثواب الاستغفار)- جامع الاخبار، فصل 26، حديث 8.
«2» بحار الانوار، جلد 73، صفحه 355، حديث 62- جامع الاخبار، فصل 26، حديث 9.
«3» بحار الانوار، جلد 78، صفحه 356، حديث 11 (با تفاوت مختصر)- جامع الاخبار، فصل 26، حديث 17.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 150
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ: بدرستى که گذشته‌اند پيش از او فرستادگان و پيغمبران، و عيسى را معجزات داده چنانکه ايشان را عطا فرموده. اگر مرده به دم عيسى زنده مى‌شد، عصاى موسى اژدهاى زنده مى‌گشت، و آن عجيب‌تر است. و اگر او بى‌پدر مخلوق شد، آدم عليه السّلام بى‌پدر و مادر موجود گشته، و آن غريب‌تر است. پس کسى که ادعاى الهيت در حق عيسى عليه السّلام نمايد، مثل کسى است که ادعاى الوهيت نسبت به تمام انبياء نمايد به جهت تساوى ايشان در منزلت، و حال آنکه معجزات انبياء، ايشان را از معبوديت بيرون نمى‌برد و در الوهيت داخل نمى‌سازد. وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ: و مادر عيسى يعنى مريم کثير الصدق و ملازم بر آن بود، که دال است بر عظم منزلت او يا تصديق انبيا و آيات ربّانى مى‌کرد کما قال: «وَ صَدَّقَتْ بِکَلِماتِ رَبِّها وَ کُتُبِهِ» «1» بعد دليل عدم الوهيت ايشان را فرمايد به التزام که: کانا يَأْکُلانِ الطَّعامَ: بودند پسر و مادر که مى‌خوردند طعام را و مانند ساير حيوانات محتاج غذا، يا لازمه طعام مدفوع است؛ پس با وجود چنين احتياجى چگونه صفت ربوبيت را بر ايشان اطلاق کنيد (تعالى اللّه).
حق تعالى اوّل بيان مرتبه عيسى و مريم را نمود به اينکه اين کمال، موجب الوهيت ايشان نشود؛ زيرا بسيارى از مردمان شريک ايشانند در مثل اين کمال، و بعد از آن تنبيه فرمود بر نقص ايشان و ذکر آنچه منافى ربوبيت و مقتضى مخلوقيت و احتياج ايشان. بعد بر وجه تعجيب، نسبت به کسى که دعوى ربوبيت آنها نمايد با وجود امثال اين ادله ظاهره، مى‌فرمايد: انْظُرْ کَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ: نظر کن چگونه بيان مى‌کنيم براى ايشان دلايل توحيد را. ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَکُونَ: پس نظر نما در حال ايشان چگونه بر گرديده مى‌شوند و منقلب گردند از دريافتن حق و تأمل نمودن در آن.
نکته- «ثمّ» براى تفاوت بين العجبين است، يعنى بيان کردن ما آيات را عجيب، و اعراض ايشان اعجب و اغرب چيزها است. در مجمع «2» فرمايد: نظر
«1» تحريم، آيه 12.
«2» مجمع البيان، ج 2 ص 230.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 151
اول به فعل جميل او سبحانه است در نصب آيات و ازاله علل. و نظر ثانى به افعال قبيحه، ترک تدبر ايشان در آيات است.