اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا يُؤاخِذُکُم‌ُ اللّه‌ُ بِاللَّغوِ فِي أَيمانِکُم وَ لکِن يُؤاخِذُکُم بِما عَقَّدتُم‌ُ الأَيمان‌َ فَکَفّارَتُه‌ُ إِطعام‌ُ عَشَرَةِ مَساکِين‌َ مِن أَوسَطِ ما تُطعِمُون‌َ أَهلِيکُم أَو کِسوَتُهُم أَو تَحرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَم يَجِد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ ذلِک‌َ کَفّارَةُ أَيمانِکُم إِذا حَلَفتُم وَ احفَظُوا أَيمانَکُم کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم آياتِه‌ِ لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ (89)
جلد 6 - صفحه 456
مؤاخذه نميکند خدا شما را بقسمهاي بيهوده که بدون قصد باشد و لکن قسمهايي که از روي قصد بسته شده مورد مؤاخذه است که نبايد تخلف کرد که کفاره دارد پس کفاره او اطعام ده فقير از آنچه اطعام ميکنيد خانواده خود را بمقدار حد وسط يا ده مسکين را لباس دهيد يا يک بنده آزاد کنيد و اگر متمکن از اينها نيستيد سه روز روزه بگيريد اينست کفاره قسمهاي شما اگر قسم ياد کرديد بايد حفظ قسم کنيد اينکه نحو خدا آيات خود را براي شما بيان ميفرمايد باشد که شکرگزار باشيد.
و قريب بهمين آيه در سوره بقره آيه 225 گذشت که فرمود لا يُؤاخِذُکُم‌ُ اللّه‌ُ بِاللَّغوِ فِي أَيمانِکُم وَ لکِن يُؤاخِذُکُم بِما کَسَبَت قُلُوبُکُم وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ حَلِيم‌ٌ و توضيح کلام اينکه قسم اقسامي دارد: 1- قسم در مورد اخبار که خبر از چيزي مي‌دهد و مؤکد ميکند او را بقسم مثل فَوَ رَب‌ِّ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ إِنَّه‌ُ لَحَق‌ٌّ ذاريات آيه 23، و اينکه نوع قسم اگر صادق باشد در اخبار حرام نيست لکن مذموم است و از اينکه باب است قسم در باب مرافعات که اگر مدعي شاهد و بينه ندارد و حاکم حکم بقسم داد و منکر قسم ياد کرد دعوي ساقط ميشود چنانچه فرمود
البينة علي المدعي و اليمين علي من انکر
و اگر بر خلاف واقع باشد حرام است و از معاصي کبيره است و آن را يمين غموس ميگويند قسم دروغ و غمس بمعني فرو رفتن و اينکه قسم صاحبش را فرود ميبرد در عذاب.
2- قسمي است که از روي قصد و اختيار در مقام انشاء بر ايجاد فعلي يا ترک آن ميخورد بشرائطي که در فقه ذکر شده بصيغ مخصوصه بر امر مباحي و اينکه قسم است که متعلق او واجب ميشود و در حنث و مخالفت آن کفاره تعلق ميگيرد که بيانش انشاء اللّه تعالي خواهد آمد.
جلد 6 - صفحه 457
3- قسم لغو است که بدون قصد يا قصد غير مشروع ياد شود و اينکه هم اقسامي دارد يکي در مقام اکراه کسي را مکره کنند بر امري و وادار کنند بر قسم که اينکه بدون قصد و اختيار است يا آنکه در حال شدة غضب بر امري قسم ياد کند يا آنکه لقلقه لسانش باشد که در خبر تعبير فرموده
بلا و اللّه بلي و اللّه
و اينکه نوع قسم است که ميفرمايد لا يُؤاخِذُکُم‌ُ اللّه‌ُ بِاللَّغوِ فِي أَيمانِکُم نه متعلقش واجب ميشود و نه کفاره دارد و نه مؤاخذه ميشود و از همين قسم است اگر قسم ياد کند بر ترک واجبي مثل نماز يا ترک مستحبي مثل صدقه يا بر فعل حرامي مثل شرب خمر و همين است قسمهاي بعض صحابه بر تحريم طيبات که در آيه قبل ذکر شد و باصطلاح ايمان لغو منعقد نميشود و تکليف نميآورد.
وَ لکِن يُؤاخِذُکُم بِما عَقَّدتُم‌ُ الأَيمان‌َ که يمين منعقد ميشود و مکرر گفته‌ايم که بناي اينکه تفسير فقط بر سياهي قرآن است که عقدتم بالتشديد است و اما قرائت بتخفيف يا تلفظ عاقدتم اعتبار ندارد و احتياج بتوجيهات بارده از روي سليقه و اجتهاد و تمسک باشعار عربيه نداريم و شرط انعقاد يمين يکي بايد بالفاظ جلاله باشد (باللّه، تاللّه، و اللّه) يکي بايد متعلق يمين امر مباح باشد يکي از روي قصد و اختيار باشد.
فَکَفّارَتُه‌ُ کفاره ملازم با معصيت است و معصيت در مخالفت قسم است که حنث يمين ميگويند و مخالفت قسم حرام است جائز نيست و نميتواند بگويد من مخالفت ميکنم و کفاره ميدهم کفاره در صورتي که معصيت کرد و مخالفت نمود تعلق ميگيرد و کفاره قسم دو نحوه است تخييري و ترتيبي، اما تخييري مخير است بين سه امر إِطعام‌ُ عَشَرَةِ مَساکِين‌َ اطعام دو نحوه است يا يک مد از حنطه و بعضي احتياط کردند دو مد و مد ربع صاع است که مطابق با سه کيلو يا نصف من شاهي تقريبا يا يک من تبريزي است، يا اشباع مسکين بنان و خورش (من اوسط ما
جلد 6 - صفحه 458
تطعمون اهليکم) نان و گوشت لازم نيست چلو مرغ باشد و نون و نمک هم کافي نيست أَو کِسوَتُهُم در لباس معروف و مشهور يک پيراهن (قميص) و يک زير جامه (ازار) و بعضي بيک لباس هم گفته‌اند و اينکه بعيد است زيرا کسوه پوشانيدن است و بقميص تنها يا ازار تنها پوشيده نميشود.
أَو تَحرِيرُ رَقَبَةٍ اطلاق رقبه شامل ميشود مؤمنه و کافره رجل و مرأة، کبير و صغير و لکن در اينکه عصر ميسور نيست مخير بين دو اطعام و کسوه است، و اما ترتيبي بعد از اينکه متمکن از اطعام و کسوه و تحرير رقبه نشد که مفاد فَمَن لَم يَجِد است بايد سه روز روزه بگيرد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ و احوط اينست که متواليا بگيرد ذلِک‌َ کَفّارَةُ أَيمانِکُم اگر مخالفت قسم کردند و حنث يمين شد إِذا حَلَفتُم موقعي که قسم منعقد شد.
وَ احفَظُوا أَيمانَکُم اگر ميخواهيد معصيت نکنيد و گرفتار کفاره نشويد اولا قسم ياد نکنيد و در صورت وقوع قسم ايستادگي داشته باشيد و حفظ قسم کنيد و بر طبق آن عمل کنيد.
کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم آياتِه‌ِ از تحليل طيبات و منع از تحريم آنها و قسم بر طبق آنها را لغو شمرده و بر مخالفتش مؤاخذه نفرموده و کفاره جعل نکرده.
لَعَلَّکُم تَشکُرُون‌َ سزاوار است بنده در هر حال شکرگزار نعم الهيه باشد چه تشريعي يا نعم تکويني دنيوي و اخروي.
(تنبيهان)
اول- اگر قسم بر فعل واجبي ياد کرد مثل صلوة وجوب آن مؤکد ميشود و بر ترکش هم عقوبت تارک الصلاة را دارد و هم کفاره تعلق ميگيرد و همچنين اگر بر ترک حرامي قسم ياد کرد در فعل آن هم عقوبت مرتکب حرام را دارد و هم کفاره دارد. دوم بعضي علماء کفاره عهد را هم مثل کفاره قسم دانسته و بعضي مثل کفاره
جلد 6 - صفحه 459
نذر که تحرير رقبه باشد يا صيام شهرين متتابعين يا اطعام ستين مسکينا.