تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (91)
بعد از آن تقرير فساد خمر و قمار را فرمايد:
إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ: اينست و جز اين نيست که مى‌خواهد شيطان أَنْ يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ: آنکه واقع سازد و بيافکند در ميان شما دشمنى و خصومت را فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ: در خوردن شراب و باختن قمار وَ يَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ: و باز دارد شما را از ذکر و ياد خداى
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 171
تعالى و از نماز. و تخصيص خمر و ميسر به ذکر و شرح آنچه در آنهاست از وبال و فساد، به جهت تنبيه است بر آنکه اين دو مقصود بالذات و ذکر انصاب و ازلام به جهت دلالت است بر آنکه مثل خمر و ميسرند در حرمت و شريت. و تخصيص صلاة به جهت تعظيم اشعار بر آنکه، مانع چيزى است که مانع باشد از ايمان از جهت آنکه نماز عمود دين و فارق ميان کفر و ايمان است. و بعد مبالغه در وعيد و تهديد فرمايد: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ: پس آيا هستيد شما باز ايستادگان و منتهى شوندگان از اين امور بعد از آنکه بر معايب آن مطلع شديد. استفهام در معنى امر است، يعنى منتهى شويد و باز ايستيد از اين امور بعد از اخطار سبحانى به فساد آن.
تنبيه- خمر در لغت «1» به معنى ستر است. و چون شراب، پرده نمايد عقل را، لذا خمر ناميده شده. بنابر اين تمام آنچه ستر نمايد عقل را، حرام مى‌باشد. ماده مدخليت ندارد، خواه از انگور باشد يا مويز يا کشمش يا جو يا خرما يا عسل. و همچنين تنگ و چرس نيز حرام باشد. تمام استعمالات از خريد و فروش و شرب و غيره، حتى نشستن در مجلس مسکرات و خوردن چيزى در آن از آب و ميوه و غذا، بيست و پنج تازيانه حدّ او باشد که در آن مجلس نشسته. و وجوب اجتناب از مسکرات به ادله اربعه: قرآن، سنت، اجماع، عقل ثابت گرديده:
اما قرآن- از جمله اين آيه شريفه که از آن ده دليل بيان فرموده: 1- خمر را با قمار قرين ساخته و قمار حرام است، پس قرين او نيز حرام است. 2- آن را با بت پرستى در يک سلک کشيده و آن سرّ همه حرامها است، پس آن نيز حرام باشد. 3- آن را رجس فرموده يعنى پليد، و هر چه پليد و نجس است حرام باشد.
4- فرموده از عمل شيطان است و هر چه کار شيطان است حرام باشد. 5- امر فرموده به اجتناب از آن، و هر چه پرهيز از آن فرض باشد حرام است. 6- انکار رستگارى به عدم اجتناب آن، و هر چه رستگارى به آن نباشد حرام است. 7-
«1» نهايه ابن اثير، جلد 2، صفحه 77 (ذيل لغت خمر)- لسان العرب، جلد 4، صفحه 255- قاموس اللغة فيروز آبادى، (ذيل لغت خمر)- مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 315.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 172
فرموده: سبب دشمنى و خصومت است، و هر چه در ميان مسلمانان سبب عداوت بود حرام است. 8- بازدارنده است از ذکر خدا، و هر چه بنده را از ذکر حق باز دارد حرام است. 9- چون سبب منع از نماز است، بى‌شک حرام باشد.
10- فرمود: بازايستيد از آن، يعنى ترک کنيد، و هر چه ترک آن فرض است فعلش حرام باشد.
اما سنت- احاديث بسيار است از جمله:
1- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: انّ اللّه عزّ و جلّ حرّم الخمر بعينها فقليلها و کثيرها حرام کما حرّم الميتة و الدّم و لحم الخنزير و حرّم رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله الشّراب من کلّ مسکر و ما حرّم رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله فقد حرّمه اللّه عزّ و جلّ. «1» بدرستى که خداوند عزّ و جلّ حرام فرمود خمر را به عينه، پس کم و بسيار آن حرام است چنانچه حرام فرمود مردار و خون و گوشت خوک را.
و حرام نمود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله شراب از هر مسکرى را، و آنچه حرام نمايد پيغمبر صلى اللّه عليه و آله پس به تحقيق حرام فرموده آن را خداوند عزّ و جلّ.
2- کليب اسدى گويد: از حضرت صادق عليه السّلام نبيذ را سؤال کردم، فقال: انّ رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله خطب النّاس فقال فى خطبته: ايّها النّاس الا انّ کلّ مسکر حرام الا و ما اسکر کثيره فقليله حرام «2» فرمود: رسول خدا خطبه‌اى انشاء و فرمود: اى گروه مردمان، هر مسکرى حرام است. آگاه باشيد هر چه سکر آورد بسيار آن، پس کم آن هم حرام است.
3- در خصال- لعن رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله فى الخمر عشرة غرسها و حارسها و عاصرها و شاربها و ساقيها و حاملها و المحمول اليه و بايعها و اکل ثمنها. «3» از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که لعن فرمود رسول خدا در خمر، ده نفر را:
1- کسى که بکارد درخت آن را. 2- پاسبان آن. 3- فشارنده آن. 4- شارب آن. 5- ساقى آن. 6- حمال آن. 7- آنکه براى او ببرند. 8- بايع
«1» فروع کافى، جلد 6، کتاب الاشربه، صفحه 408، حديث 2.
«2» مدرک پيشين، حديث 6.
«3» خصال، باب العشره، صفحه 444، حديث 41.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 173
آن. 9- مشترى آن. 10- خورنده قيمت آن.
اما اجماع- تمام صحابه پيغمبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و علما و حکما و دانشمندان و عقلا از متقدمين و متأخرين تمام ملل و نحل، اتفاق دارند که مسکر عامل مهمى در فساد اخلاق و دشمن قوى جامعه بشر است، لذا استعمال آن را بکلى ممنوع و از مرتکبين اين عمل شنيع دورى جسته‌اند، و نفوس خود را نسبت به گذشته، صدى بيست رو به نقصان ديده. و از تحقيقات عميقانه و تجسسات دقيقانه، علت عمده آن را زنا و شرب مسکرات دانسته، مجددا در صدد جلوگيرى اين سهم مهلک بر آمده‌اند.
اما عقل- عقل هر خردمندى بر نهى از خمر و مسکرات حکم کند، چه عقل، اشرف اشياء و سرمايه تحصيل سعادت دنيا و آخرت است و آدمى به آن از حيوان ممتاز گردد و به خلقت والاى «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِي آدَمَ» «1» مشرف باشد، و تخم قابليت فطرى زمين بشريت، جز به يارى عقل نرويد، و سياهى ننگ نادانى را از چهره وجود انسانى، جز آب عقل نشويد. گوهر معرفت را در ظلمتکده غفلت جز به چراغ عقل نتوان يافت. طريق خير و صلاح را جز به دلالت عقل، عالم نتوان گشت. چاهسار شرور و فتن را جز به عصاى راستى عقل نتوان گذشت.
امور مملکت هستى را جز به کاردانى وزير عقل منظم نتوان ساخت. لواى شوکت و سر بلندى در کشور عزت و ارجمندى جز به سپهسالارى عقل نتوان برافروخت. عقل سر رشته تحصيل سعادات و راهنما به طريق حق و عبادت سبحانى است، و البته هر چه معارضه با عقل نمايد حرام باشد. شاعر عرب گويد:
«شربت الخمر حتّى زلّ عقلى
کذاک الاثم يفعل بالعقول»
علاوه بر اين، استعمال خمور که در حقيقت امّ الخبائث و الشّرور است، موجب امراض بسيار گردد: صداع، تهوّع مزاج، بلادت فهم، کلالت فهم، ضعف هضم، فتور شهوت طعام، امراض رديه مهلکه مانند مرگ مفاجات،
«1» اسراء آيه 70.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 174
حناق، امراض دماغى چون سکته، صرع، جنون، سرسام، رعشه، تشنج، درد چشم و گوش و بينى و دندان، اسهال دموى، ورم جگر و سپرز، خفقان قلب، ضيق نفس، خوره، تبهاى محرقه، استسقاء، سنگ مثانه، حرقة البول، ضعف اعصاب، وجع بطن، ضعف کليه قوا، و مضرات بسيار ديگر.
(مذمت شارب الخمر:) 1- در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السّلام: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله شارب الخمر ان مرض فلا تعودوه و ان مات فلا تحضروه و ان شهد فلا تزکّوه و ان خطب فلا تزوّجوه و ان سئلکم امانة فلا تاتمنوه. «1» فرمود رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله: شارب الخمر اگر مريض شد عيادتش مکنيد، و اگر بميرد بر جنازه او حاضر مشويد، و اگر شهادت دهد اعتماد مکنيد، و اگر خواستگارى کند دختر به او مدهيد، و اگر طلب امانت کند او را مأمون ندانيد.
2- ربيع شامى گويد: از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از خمر، فرمود: قال رسول اللّه صلى اللّه عليه و آله انّ اللّه عزّ و جلّ بعثنى رحمة للعالمين و لأمحق المعارف و المزامير و امور الجاهليّة و الاوثان، و قال اقسم ربّى ان لا يشرب عبد لى فى الدّنيا خمرا الّا سقيته مثل ما شرب منها من الحميم يوم القيمة معذّبا بعد او مغفورا له. «2» فرمود: رسول خدا صلى اللّه عليه و آله: بتحقيق خداوند عزّ و جلّ مبعوث نمود مرا رحمت براى عالميان و به جهت باطل کردن معازف و مزامير (آلات موسيقى که با دست زده شود يا با لب) و امور جاهليت و بت پرستى. و قسم خورده پروردگار من اينکه بنده‌اى نياشامد خمر را، مگر آنکه بخورانم او را در قيامت به مثل آنچه خمر خورده از حميم (آب جوشيده) بعد معذب شود يا آمرزيده.
3- فرمود پيغمبر صلى اللّه عليه و آله: بنده وقتى بياشامد جرعه‌اى از شراب را مبتلا فرمايد حق تعالى او را بسبب سوء اعتقادش به پنج چيز: 1- قساوت قلب. 2- تبرى کنند از او جبرئيل و ميکائيل و اسرافيل و تمام ملائکه. 3-
«1» فروع کافى، جلد 6، کتاب الاشربه، صفحه 397، حديث پنجم.
«2» همان مدرک، صفحه 396، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 175
تبرى نمايند از او جميع انبيا و ائمه. 4- تبرى فرمايد از او حضرت جبّار جل جلاله. 5- قول خداى عزّ و جلّ: و اما کسانى که خارج شدند از فرمان الهى پس مأواى آنها آتش است هر زمانى که اراده خروج کنند از آن، عود دهند آنها را و گفته شود بچشيد عذاب آتشى را که تکذيب مى‌کرديد «1» (اين عذاب در صورت عدم توبه حقيقى مى‌باشد).
حرمت قمار- چنانچه خمر، موجب زوال عقل است، قمار نيز سبب زوال مال باشد. و زوال عقل و مال سبب دشمنى و باعث اختلال نظام عالم است.
لذا ذات مقدس الهى به حکمت بالغه و مصلحت کامله اين دو را حرام فرموده؛ و «ميسر» برد و باخت باشد. بنابر اين هر چه برد و باخت شود حرام است. لذا فرمود: کلّ ما قومر به فهو ميسر پس تمام آلات قمار حرام است، خريد و فروش و صنعت آن و اجرت بر ساختن مانند نرد. شطرنج. آس. گنجفه و آنچه برد و باخت شود مانند گردو بازى. کبوتر بازى. تخم مرغ بازى و غيره. و احاديث در مذمت قمار بسيار است:
1- جامع الاخبار- قال النّبىّ صلى اللّه عليه و آله: من لعب بالنّرد فقد عصى اللّه «2» 2- قال صلى اللّه عليه و آله: ملعون من لعب بالاستريق يعنى الشّطرنج و النّاظر اليه کآکل لحم الخنزير. « «3»» 3- قال صلى اللّه عليه و آله: النّرد و الشّطرنج کلاهما ميسر « «4»» 4- قال صلى اللّه عليه و آله: اللّاعب بالنّرد شير کمن غمس يده فى لحم الخنزير و دمه «5» 5- قال الصّادق عليه السّلام: انّ اللّاعب بالشّطرنج مشرک و السّلام على اللّاهى به معصية «6».
1- فرمود رسول اکرم صلى اللّه عليه و آله: کسيکه بازى کند به نرد، پس بتحقيق معصيت نموده خدا را. 2- فرمود: هر که بازى کند به شطرنج، ملعون است و نظر کننده به آن مثل خورنده گوشت خوک است. 3- فرمود: نرد و
«1» مستدرک الوسايل، جلد سوّم، کتاب الاطعمه و الاشربه، صفحه 137، حديث 15.
(2 و 3 و 4)- جامع الاخبار، فصل 114.
«5» مستدرک الوسايل، جلد 2، کتاب التجاره، صفحه 459، باب 83، حديث 4.
«6» همان مدرک، باب 82، حديث 3.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 176
شطرنج هر دو قمار است. 4- فرمود: بازى کننده به نرد که واضع آن اردشير است و شطرنج، مذموم و معيوب، و مانند کسى است که دست خود را فرو برده باشد در گوشت و خون خوک. 5- حضرت صادق عليه السّلام فرمود: بدرستى که لاعب به شطرنج مشرک، و سلام به لاهى آن معصيت است، و نشستن در مجلسى که قمار و يا شرب خمر يا ساير معاصى نمايند حرام مى‌باشد.