اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَيس‌َ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ جُناح‌ٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ ثُم‌َّ اتَّقَوا وَ آمَنُوا ثُم‌َّ اتَّقَوا وَ أَحسَنُوا وَ اللّه‌ُ يُحِب‌ُّ المُحسِنِين‌َ (93)
نيست بر کساني که ايمان آوردند و عمل صالح نمودند باکي در آنچه ميل ميکنند از مأکول و مشروب در صورتي که متقي و مؤمن و اعمال صالحه داشته باشند پس از آن تقوي پيدا کنند و ايمان آورند پس از آن تقوي داشته باشند و احسان کنند و خدا دوست دارد احسان کنندگان را.
در اينکه آيه شريفه چند اشکال بنظر ميآيد: 1- وجه تکرار إِذا مَا اتَّقَوا وَ آمَنُوا چيست. 2- اشکاليست که سيد مرتضي رضي اللّه عنه فرموده که ارتباط
جلد 6 - صفحه 465
شرط و جزاء چيست، 3- اينکه بنظر حقير ميآيد وجه تقديم تقوي بر ايمان چيست
(اما اشکال اول)
مفسرين دو جواب گفتند: يکي آنکه جمله لَيس‌َ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ جُناح‌ٌ فِيما طَعِمُوا راجع بشرب خمر است و عمل ميسر قبل از نزول آيه تحريم مشروط است بر اينکه بعد از نزول تحريم بپرهيزند که مفاد إِذا مَا اتَّقَوا وَ آمَنُوا است وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ اتيان باعمال حسنه پس تقواي از محرمات و ايمان بخدا و اتيان باعمال حسنه رفع محذور ارتکاب قبل از نزول تحريم را ميکند و جمله ثُم‌َّ اتَّقَوا وَ آمَنُوا يعني دوام تقوي و ايمان که بر اينکه دو باقي باشند و جمله ثُم‌َّ اتَّقَوا وَ أَحسَنُوا راجع بتقوي از مظالم عباد است بقرينه احسنوا و اينکه جواب علاوه بر اينکه تفسير برأي است و مدرکي ندارد بسيار واهي است زيرا اولا تحريم خمر و ميسر در تمام شرايع بوده بلکه حکم عقل هم بر حرمتش قائم است چنانچه گذشت، و ثانيا بر اينکه فرض قبل از تحريم حرمتي نداشته تا مورد مؤاخذه باشد، و ثالثا اجتناب از ساير محرمات يا از اينکه دو حرام بعد از تحريم چه مدخليتي دارد براي رفع محذور قبل از تحريم.
جواب دوم- گفتند طعموا راجع بمباحات است اينکه جواب هم تمام نيست زيرا اباحه مباحات مشروط بايمان و اجتناب از محرمات و اتيان باعمال صالحه نيست مضافا به اينکه رفع محذور تکرار را نميکند.
(و اما اشکال دوم)
سيد مرتضي رضي اللّه عنه دو جواب فرموده: 1- اينکه منضم کنيم بجمله فيما طعموا غيره را يعني مطعومات و غير مطعومات و معني اينکه باشد که اگر کسي ايمان آورد و از محرمات متقي شد و اعمال صالحه بجا آورد در باقي امور از مطعوم و غير مطعوم ارتکابش مانعي ندارد.
جلد 6 - صفحه 466
2- اينکه جمله إِذا مَا اتَّقَوا وَ آمَنُوا شرط حقيقي نيست از باب توسع در بلاغت که بايد از محرمات پرهيز کرد و ايمان آورد و اعمال صالحه را بجا آورد ديگر مجاز هستند در ساير امور.
و اينکه دو جواب هم بنظر نميآيد اولا انضمام غيره و تقدير خلاف ظاهر است و ثانيا بر فرض انضمام شرطيت ثابت نميشود و محذور بجاي خود باقيست و اما نفي شرطيت آنهم اگر خلاف نص آيه شريفه نباشد مسلما خلاف ظاهر است سيما با اينکه تکرارات.
(و اما اشکال سوم)
ما بايد آنچه بنظر ميرسد در مفاد آيه شريفه و از بعض اخبار وارده از ائمه اطهار عليهم السلام هم ميتوان استفاده کرد و منافات با ظاهر آيه هم نداشته باشد بيان کنيم تا رفع جميع اشکالات بشود و اللّه العالم و اينکه بعد از بيان دو مقدمه است مقدمه اول اينکه بنده در جميع حرکات و سکنات و رفتار و کردارش بايد در تحت اطاعة مولي باشد عَبداً مَملُوکاً لا يَقدِرُ عَلي شَي‌ءٍ نحل آيه 75، و دين مقدس اسلام هم براي هر جزئي و کلي امور حکم قرار داده از احکام تکليفيه و احکام وضعيه جعليه.
مقدمه دوم اينکه گذشت که بعضي از مؤمنين بکلي دست کشيدند از لذائذ دنيوي و فقط بعبادت که جنبه رهبانيت است پرداختند و خداوند آنها را منع فرمود بعد از اينکه دو مقدمه مي‌گوييم مفاد آيه شريفه اينست که خطاب بمؤمنين که توقعي که از شما هست و وظيفه‌اي که داريد فقط سه چيز است: ايمان و تقواي از محرمات و اتيان باعمال صالحه ديگر در باقي امور مرخصيد باکي بر شما نيست از منافع دنيوي بهره برداري کنيد.
فعلا در مقام بيان جملات آيه شريفه لَيس‌َ عَلَي الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ
جلد 6 - صفحه 467
جُناح‌ٌ فِيما طَعِمُوا باکي نيست نميخواهد بر خود حرام کنيد مثل بعض صوفيه از خوردن حيواني و غير آن از لذائذ نفساني، بخوريد، بپوشيد، استمتاع کنيد، لذت بريد بر شما چيزي نيست فقط تکليفي که بر شما است إِذا مَا اتَّقَوا پرهيز از محرمات وَ آمَنُوا ايمان بعقائد حقه وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ اتيان باعمال صالحه که اينکه سه جمله نتيجه صبر است، صبر بر ايمان که نبادي از ايمان خارج شويد و صبر بر ترک محرمات مرتکب معاصي الهيه نشويد و لو هر چه نفس تمايل داشته باشد، و بر اتيان واجبات و مندوبات و لو هر چه زحمت داشته باشد.
و اينکه سه مرتبه صبر متفاوت است، درجه اول صبر بر طاعت است زيرا يک عملي بيش نيست و چندان زحمت ندارد، درجه دوم صبر بر ايمان است که امر قلبي است بمجرد اقامه دليل اگر عصبيت و عنادي نباشد عقيده ميآيد و ايمان محقق ميشود، درجه سوم که از همه مشکل‌تر است صبر بر معصيت است که نفس اماره کمال ميل را دارد و شيطان هم بکمال قوي در مقام است و دنيا هم جلواتي دارد لذا اول تقوي را بيان فرمود سپس ايمان و اخيرا عمل صالح بعدا در مقام تأکيد اينکه موضوع بر آمد نسبت بدو درجه اول که اهميتش بيشتر است فرمود ثُم‌َّ اتَّقَوا وَ آمَنُوا که تمام همت شما در حفظ اينکه دو موضوع باشد نميخواهد ترک لذائذ کنيد سپس باز تأکيد در قسمت اول که از همه مشکل‌تر است فرمود ثُم‌َّ اتَّقَوا بعد در مقام دفع دخلي است که کانه کسي بگويد درست است ايمان و تقوي و عمل صالح وظيفه هر بنده است لکن ما ترک لذائذ دنيوي ميکنيم براي نائل شدن بدرجات عاليه و مراتب ساميه و فيوضات کامله چون گفتند حلاوة الدنيا مرارة الاخرة و مرارة الدنيا حلاوة الاخرة جواب اگر ميخواهيد بدرجات عاليه نائل شويد وَ أَحسَنُوا هر چه بيشتر بيکديگر احسان کنيد مقامات و درجات شما بالاتر ميرود زيرا خداوند دوست ميدارد احسان کننده‌گان را وَ اللّه‌ُ يُحِب‌ُّ المُحسِنِين‌َ
جلد 6 - صفحه 468
و کسي را که خدا دوست دارد هيچ موهبتي را از او دريغ نخواهد فرمود، پس بحمد اللّه تمام اشکالات بر طرف شد.
و براي تأکيد مطلب که قبلا عرض شد که از بعض اخبار هم استفاده ميشود يکي خبري است که شيخ طوسي مسندا از حضرت صادق عليه السلام نقل کرده در موضوع حد زدن امير المؤمنين قتاده را که شرب خمر کرده بود و متعذر باين آيه شده بود که گفت انا من اهل هذه الاية، حضرت فرمود
لست من اهلها ان طعام اهلها لهم حلال ليس يأکلون و لا يشربون الا ما احل اللّه لهم
و بر طبق اينکه حديث عياشي هم روايت کرده که حضرت فرمود
(و ليس يأکلون و لا يشربون الا ما يحل لهم)
و در خبر ديگر فرموده بقتاده
(ما انت منهم ان اولئک کانوا لا يشربون حراما)
خوب بمفاد احاديث توجه کنيد.
ان قلت وجه اختصاص اينکه حکم باهل ايمان چيست کفار هم در ارتکاب غير محرمات مسئوليتي ندارند.
قلت اولا کفار هم اگر تقواي از محرمات کنند و ايمان هم پيدا کنند و اعمال صالحه را بجا آورند جزو مؤمنين ميشوند و مشمول آيه هستند و از عنوان کفر خارج ميشوند. و ثانيا اخبار بسياري داريم که فرمودند
الارض کلها للامام
و فقط براي مؤمنين که شيعيان باشند و معتقد بجميع عقائد حقه مباح فرموده و غير مؤمن چه کافر باشد چه معاند چه مخالف غصب است کليه تصرفات آنها در روي زمين و حضرت بقية اللّه پس از ظهور از آنها مي‌گيرد و اجرت اينکه مدت را هم مطالبه مي‌فرمايد پس بر آنها جناح هست.
ان قلت مفاد اينکه آيه منافي است با ظواهر آياتي که در مذمت دنيا وارد شده و اخباري که فرمودند
(في حلالها حساب و في حرامها عقاب و في شبهاتها عتاب)
قلت هيچگونه تنافي ندارد زيرا دنياي مذموم و حساب در حلال آن
جلد 6 - صفحه 469
در صورتيست که اشتغال بدنيا باعث کوتاهي در تحصيل عقائد يا علوم واجبه يا مانع از اتيان وظائف ديني يا کوتاهي در اداء حقوق يا ترک شکر واجب شود و اينها منافي با تقوي و ايمان و عمل صالح است، و اما دنياي بلاغ که هيچ لطمه بتکاليف نزند بلکه وسيله تحصيل آخرت باشد بسيار ممدوح است و هيچگونه حسابي و عتابي و عقابي ندارد لکن خيلي مشکل است.