تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْکُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبى وَ لا نَکْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (106)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد گواهى ميان شما چون حاضر شود يکى از شما را مرگ هنگام وصيّت دو نفر داراى عدالت است از شما يا دو نفر ديگر از غير شما اگر شما سير نموديد در زمين پس رسيد شما را حادثه مرگ باز ميداريد آندو را بعد از نماز پس سوگند ياد مينمايند بخدا اگر شکى داشته باشيد که نمى‌گيريم بعوض آن بهائى را و اگر چه باشد صاحب قرابت و کتمان نمى‌کنيم گواهى خدا را همانا ما آنگاه هر آينه از گنه کارانيم.
تفسير
در کافى و قمى ره راجع بشأن نزول آيه حديثى نقل فرموده که خلاصه‌اش آنستکه يک نفر مسلمان و دو نفر نصرانى مسافرت نمودند و با آنشخص مسلمان متاعى بود و ظرفى که با طلا نقاشى شده بود و قلاده که براى فروش بهمراه برده بود در اين سفر آنشخص مسلمان مريض شد و چون علائم موت را در خود مشاهده نمود آنچه با خود داشت بآندو نفر نصرانى سپرد که بورثه‌اش برسانند، آندو نفر ظرف و قلاده را برداشتند و امتعه ديگر را در مدينه بورثه او رساندند آنها مطالبه ظرف منقوش و قلاده را نمودند و آندو منکر شدند آنها سؤال نمودند آيا مورث ما مرضش طولانى شد يا در تجارت ضرر کرد يا کسى چيزى از او دزديد گفتند هيچ يک از اين امور روى نداد ورثه آندو نفر را براى داورى بخدمت پيغمبر (ص) حاضر نمودند و پيغمبر آندو را قسم داد و رفتند چندى نگذشت که ظرف و قلاده در دست آنها ديده شد ورثه ثانيا خدمت پيغمبر (ص) رسيدند و واقعه را بعرض مبارک رساندند و آن حضرت منتظر وحى شد و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه شهادت اهل کتاب بر وصيت مسموع است در صورتى که در سفر باشد و دو نفر مسلمان نباشد و اين شهادت اوليّه است که پيغمبر (ص) بر طبق آن عمل فرمود و بعد از اين آيه آيه بعد نازل شد که دلالت دارد بر آنکه آندو نفر قسم دروغ ياد نمودند و بايد دو نفر از ورثه که اولى بميت هستند قسم ياد نمايند که حق با آنها است و آندو دروغ گفته‌اند و پس از آنکه ورثه
جلد 2 صفحه 283
قسم ياد نمودند پيغمبر (ص) آن ظرف و قلاده را از آندو نفر نصرانى گرفت و بورثه آن مسلمان مسترد فرمود و در کافى و فقيه و تهذيب از حضرت صادق (ع) نقل نموده که مراد از آندو نفر که از شما هستند دو نفر مسلمان است و مراد از آندو نفر که از غير شما هستند دو نفر از اهل کتابند و اگر از اهل کتاب يافت نشود از مجوس بايد شاهد گرفت چون پيغمبر (ص) با مجوس در جزيه معامله اهل کتاب فرمود و اين در وقتى است که مرد در غربت بميرد و دو نفر مسلمان پيدا نشود که ميتواند دو نفر از اهل کتاب را شاهد بر وصيّت خود بگيرد و شهادت آن دو در اين صورت مسموع است ولى اگر ورثه ميّت مطمئن بصدق آنها نباشند ميتوانند بعد از نماز عصر آندو را حاضر نمايند و قسم بدهند که اظهارات ما صدق است و ما بر نفع کسى شهادت نمى‌دهيم اگر چه از اقارب ما باشد و اگر بعد از اين دروغ آنها معلوم شد بايد دو نفر شهادت بر خلاف آندو بدهند و قسم ياد نمايند تا شهادت آندو باطل شود و بنابر اين روايات مفاد آيه شريفه آنستکه در موارديکه وصيت لازم است بايد دو نفر شاهد عادل از مسلمانان بر وصيت خودتان بگيريد و اگر مسافر باشيد و مسلمان يافت نشود ميتوانيد دو نفر از اهل کتاب را شاهد بگيريد و اگر اهل کتاب هم نباشد از مجوس ولى ورثه حق دارند در صورت عدم اطمينان بصدق آندو بعد از نماز عصر که وقت شريفى است و مردم در مسجد اجتماع دارند آندو را قسم بدهند که ما در مقابل اين شهادت از کسى چيزى نگرفتيم و ملاحظه از احدى حتّى اقارب خود ننموديم و شهادت ما براى امتثال امر الهى است که فرموده است کتمان شهادت ننمائيد و اگر غير از اين باشد ما ميدانيم که گناه کار خواهيم بود و وصيت وقتى لازم و واجب ميشود که امارات موت ظاهر شود و در نزد شخص مالى از کسى باشد يا حقّى از خلق يا خالق بر عهده او ثابت شده باشد و مطمئن نباشد که ورثه او آنرا اداء مينمايند و آندو نفر شاهد از اهل ذمّه بايد عادل در دين خودشان باشند تا شهادت آنها در موقع ضرورت قبول شود آنهم بر مال نه بر ولايت چنانچه در کتاب وصيت فقها متعرض شده‌اند و بايد مراجعه شود.