اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا شَهادَةُ بَينِکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ حِين‌َ الوَصِيَّةِ اثنان‌ِ ذَوا عَدل‌ٍ مِنکُم أَو آخَران‌ِ مِن غَيرِکُم إِن أَنتُم ضَرَبتُم فِي الأَرض‌ِ فَأَصابَتکُم مُصِيبَةُ المَوت‌ِ تَحبِسُونَهُما مِن بَعدِ الصَّلاةِ فَيُقسِمان‌ِ بِاللّه‌ِ إِن‌ِ ارتَبتُم لا نَشتَرِي بِه‌ِ ثَمَناً وَ لَو کان‌َ ذا قُربي وَ لا نَکتُم‌ُ شَهادَةَ اللّه‌ِ إِنّا إِذاً لَمِن‌َ الآثِمِين‌َ (106)
اي کساني که ايمان آورده‌ايد و خواستيد شاهد بگيريد زماني که مرگ ميخواهيد شما را بگيرد و وصيت کنيد از خود مؤمنين دو نفر شاهد که صاحب عدل باشند انتخاب کنيد و اگر دست رسي بدو نفر عادل مؤمنين پيدا نکرديد دو نفر از غير خود از کفار را شاهد بگيريد اگر در مسافرت هستيد و مصيبت مرگ خواست شما را اصابت کند و اينکه دو شاهد را نگاه داريد تا بعد از فراغ از نماز که مؤمنين همه جمع هستند شهادت خود را حضور همه اداء کنند و قسم بآنها بدهيد که قسم بکلمه باللّه بخورند که دروغ شهادت نميدهيم و شهادت خود را نمي‌فروشيم بثمن قليل يعني بمال دنيا و مال دنيا را نميخريم بشهادت دروغ اگر در مورد آنها ظنين شديد و لو اينکه براي اقارب و خويشان آنها باشد و کتمان شهادت نميکنيم که در اينکه صورت گناهکار ميشويم.
مطالبي که از اينکه آيه ميتوان استفاده کرد چند مطلب است:
(مطلب اول)
آنکه اگر کسي در مقام وصيت بر آمد بايد حضور دو نفر عادل اقرار بوصيت کند که نتوانند ورثه يا ديگران انکار وصيت کنند و از بين برود و جزو ميراث شود و همچنين حق ورثه از بين نرود اگر مالي دارد که ورثه اطلاع ندارند و لذا گفتند وصيت در چند مورد واجب است اگر ديني دارد بايد اداء کند يا وصيت کند که حق
جلد 6 - صفحه 488
ديان از بين نرود و از اينکه باب است اگر خمس يا زکاة يا مظالم بر ذمه او است و همچنين اگر واجبي بر عهده او است مثل حج، کفاره نذر و عهد و قسم و مطلق حق النّاس و حق اللّه چه مالي باشد و چه غير مالي مثل صلوة و صيام و همچنين اگر امانتي از کسي که در يد او هست و همچنين اگر مالي دارد در جايي يا نزد کسي که ورثه اطلاع ندارند و در غير موارد وجوب مستحب‌ّ است تا ثلث مالش را براي مصارف خيريه تعيين کند که در حديث است
(من مات بلا وصية مات ميتة الجاهلية)
(مطلب دوم)
اگر دست رسي ندارد نزد مؤمنين وصيت کند نزد دو نفر از کفار که اطمينان بآنها داشته باشد بخصوص در مسافرت که اغلب اتفاق ميافتد وصيت کند و اينکه دو نفر شاهد بايد بمقتضاي اينکه آيه بعد از نماز عصر که مورد اجتماع مسلمين است اداء شهادت کنند و بر طبق آن قسم خورند در صورتي که ظنين باشيد که بر خلاف واقع شهادت دهند و طريقه قسم که ما کتمان شهادت نميکنيم و براي ثمن قليل بر خلاف واقع شهادت نميدهيم و لو مورد شهادت خويشاوندان خود ما باشند که اگر چنين کنيم آثم و گناهکار هستيم.
(مطلب سوم)
شرح الفاظ آيه شريفه (يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا) دستور العمل است براي جميع مؤمنين که در مقام وصيت بر آيند و اخبار در تأکيد باين امر بسيار است و وقت آن وسعت دارد لکن در موردي که آثار مرگ ظاهر ميشود مضيق ميگردد لذا ميفرمايد شَهادَةُ بَينِکُم إِذا حَضَرَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ يعني بايد شاهد بين شما باشد در موقعي که آثار مرگ ظاهر شود حِين‌َ الوَصِيَّةِ زماني که در مقام وصيت بر آمديد اثنان دو نفر شاهد که صدق بينه شرعيه بکند ذَوا عَدل‌ٍ مِنکُم که از شرائط بينه عدالت شرعيه است و مسئله عدالت در موارد بسياري شرط است
جلد 6 - صفحه 489
در مرجع تقليد، در حکم حاکم، در قاضي، در شاهد، در موضوع طلاق، در اثبات موضوعات مثل طهارت و نجاست و قبله و وقت و رؤيت هلال و تعيين قيم و غير اينها از موضوعات مگر در موارد خاصه که اعتبار چهار شاهد شده.
أَو آخَران‌ِ مِن غَيرِکُم يعني غير از مسلمين و اينکه تخيير نيست بلکه ترتيب است يعني اگر دست رس بمسلمين نيست بي‌وصيت نميرد لا اقل دو نفر از کفار را شاهد بگيرد.
إِن أَنتُم ضَرَبتُم فِي الأَرض‌ِ تعيين مورد است چون در حضر غالبا مؤمنين هستند و لکن در سفر بسا دست رسي بمؤمنين نيست.
فَأَصابَتکُم مُصِيبَةُ المَوت‌ِ يعني اگر آثار موت نيست بکافر وصيت نکند تا دست رسي بمؤمنين پيدا کند و اما اگر آثار موت ظاهر شد که اگر وصيت نکند بي‌وصيت از دنيا ميرود لکن اينکه دو شاهد کافر چون بينه شرعيه نيست.
تَحبِسُونَهُما مِن بَعدِ الصَّلاةِ نه معناي حبس زندان است بلکه مراد نگاه داشتن آنها است تا بعد از نماز و در اخبار دارد بعد از نماز عصر اگر اطمينان بصدق آنها هست کافيست براي اثبات وصيت و اگر احتمال يا مظنه بکذب آنها داده شد چون اثبات وصيت بشهادت آنها نميشود بايد بر طبق شهادت خود قسم ياد کنند فَيُقسِمان‌ِ بِاللّه‌ِ إِن‌ِ ارتَبتُم و کيفيت قسم آنها اينکه نحو باشد لا نَشتَرِي بِه‌ِ ثَمَناً يعني شهادت دروغ نميدهيم و نمي‌فروشيم بواسطه گرفتن ثمن کسي که چيزي را ميفروشد البته ثمن آن را ميخرد و اشتراء ميکند.
وَ لَو کان‌َ ذا قُربي يعني طرف داري خويشاوندي نميکنيم وَ لا نَکتُم‌ُ شَهادَةَ اللّه‌ِ و کتمان شهادت که خدا امر فرموده نميکنيم و بر خلاف حق شهادت نميدهيم که اينکه گناه بزرگي است که تعبير از او بشهادت زور مي‌کنند زيرا اگر چنين کنيم إِنّا إِذاً لَمِن‌َ الآثِمِين‌َ از گنه‌کاران بشمار مي‌رويم آنهم با انضمام بيمين غموس
490