اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِن عُثِرَ عَلي أَنَّهُمَا استَحَقّا إِثماً فَآخَران‌ِ يَقُومان‌ِ مَقامَهُما مِن‌َ الَّذِين‌َ استَحَق‌َّ عَلَيهِم‌ُ الأَولَيان‌ِ فَيُقسِمان‌ِ بِاللّه‌ِ لَشَهادَتُنا أَحَق‌ُّ مِن شَهادَتِهِما وَ مَا اعتَدَينا إِنّا إِذاً لَمِن‌َ الظّالِمِين‌َ (107)
پس اگر بر خورد کرديد و آگاه شديد که آن دو نفر شاهد شهادت دروغ داده و مستحق گناه هستند پس دو شاهد ديگر قيام کنند مقام آن دو اولي و اولياء متوفي اقامه اينکه دو شاهد کنند و قسم ياد کنند که شهادت ما حق است و سزاوارتر بقبول است از شهادت آن دو و ما تعدي نميکنيم زيرا اگر تجاوز کنيم از ظالمين هستيم. اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است و قراء اختلاف شديد دارند که مغير معنا است و ما چون معتقد بقرائت مختلفه نيستيم و از سياهي قرآن تعدي نميکنيم بر طبق همين سياهي شرح ميکنيم و قبل از شروع در شرح دو جمله را ناچاريم بيان کنيم.
(جمله اول)
ذکر بعض اخبار که در ذيل اينکه آيه وارد شده، از کافي کليني حديثي نقل شده که خلاصه مفادش اينکه يک نفر مسلمان بنام تميم داري با دو نفر نصراني إبن بندي و إبن ابي ماريه مسافرت کردند و با تميم داري امتعه‌اي بود براي تجارت که از جمله آنها آنيه منقش بطلا مکلل بجواهرات و گردن بندي بود در مسافرت مريض شد اينها را سپرد بآن دو نفر نصراني که در مدينه بورثه او رد کنند اينها اينکه ظرف منقش مکلل را با قلاده بر داشتند و بقيه امتعه را بوارث رد کردند ورثه در حضور پيغمبر اينها را خواستند گفتند آيا پدر ما مريض شد بمرض طولاني که اينکه دو چيز را مصرف کرد يا کسي از او سرقت کرده يا در خسران تجارت از بين رفته آنها انکار کردند و گفتند آنچه بما داده همين‌ها بود که رد کرديم و چون ورثه مدعي بودند و اينها منکر لذا پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اينها را قسم داد و رها شدند که مفاد
جلد 6 - صفحه 491
آيه قبل است سپس معلوم شد آنيه و قلاده نزد اينها است ورثه خدمت حضرت شکايت کردند اينکه آيه شريفه نازل شده که اولياء متوفي دو شاهد اقامه کنند که اينکه آنيه و قلاده از متوفي بوده و قسم ياد کردند که شهادت ما حق است حضرت آن دو را از دو نفر نصراني گرفت و بورثه رد فرمود و اخبار ديگري هم قريب باين مضمون داريم
(جمله دوم)
حکم مسئله در مورد وصيت بايد دو نفر شاهد عادل شهادت دهند تا ثابت شود و اگر در جايي باشد که دست رسي بمؤمن عادل نباشد دو نفر از اهل ذمه که مورد وثوق در مذهب خود باشند و اگر اينها هم نباشند دو نفر مجوس که در حکم اهل ذمه هستند و در بعضي اخبار اولا دو نفر از مسلمين عامه بعدا اهل ذمه بعدا مجوس باشند و اينها پس از شهادت بايد قسم هم ياد کنند که شهادت آنها حق است و اينکه جمله از آيه قبل استفاده ميشود بعد از آن اگر ورثه تکذيب کردند اينها را و آثار کذب هم ظاهر شد اگر دو شاهد عادل اقامه کردند بايد طبق آن عمل کرد زيرا مدعي هستند و البينة علي المدعي و اگر عادل نباشند منضم بقسم ميشود در صورتي که دو شاهد اولي عادل نباشند و بر طبق آن حکم ميشود بلي اگر طرفين عادل باشند تساقط ميکنند چون تعارض بينتين است و حکم قسم جاري ميشود بعد از اينکه دو جمله شرح آيه شريفه واضح ميشود.
فَإِن عُثِرَ عَلي أَنَّهُمَا استَحَقّا إِثماً واضح شد که آن دو نفر شاهد اولي کذاب بودند فآخران يعني دو شاهد ديگر که از مسلمين باشند يَقُومان‌ِ مَقامَهُما قيام کنند مقام آن شاهد اولي مِن‌َ الَّذِين‌َ استَحَق‌َّ عَلَيهِم‌ُ الأَولَيان‌ِ يعني از کساني که اولياء ميت استحقاق دارند بعضي از مؤمنين و کلمه اوليان يعني دو نفر ولي ميت اگر اينکه دو شاهد عادل باشند حق ورثه ثابت ميشود و اگر غير عادل باشند فيقسمان بايد قسم ياد کنند باللّه قسم شرعي لَشَهادَتُنا أَحَق‌ُّ مِن
جلد 6 - صفحه 492
شَهادَتِهِما معني اينکه نيست که شهادت آنها هم حق است چنانچه مي‌گويي علي عليه السلام احق بخلافت است از ابي بکر يعني اينکه حق است و او باطل.
وَ مَا اعتَدَينا و ما تجاوز از حق نميکنيم و بر خلاف حق شهادت نميدهيم إِنّا إِذاً لَمِن‌َ الظّالِمِين‌َ ما اگر بر خلاف حق شهادت دهيم ظالم هستيم.