تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (109)
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ: روزى که جمع فرمايد ذات ذو الجلال خدا، پيغمبران را، يا بترسيد از آن روز، يا بشنويد خبر آن روز، يا متذکر شويد روزى را که جمع فرمايد حق تعالى پيغمبران خود را فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ: پس مى‌فرمايد مر ايشان را که اى انبياء به چه چيز اجابت کرده شديد، يعنى در وقتى که شما قوم خود را به توحيد دعوت کرديد، ايشان به چه چيز اجابت کردند و جواب دادند.
اين سؤال براى اداى شهادت انبياء است بر قوم، و يا براى توبيخ و خجالت قوم قالُوا لا عِلْمَ لَنا: گويند پيغمبران: هيچ علمى نيست ما را مگر آنکه علم تو محيط است به آن و آن را بهتر از ما مى‌دانى إِنَّکَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ:
بدرستى که توئى عالم به غيوب و نهانيها.
بيان- تفسير آيه را وجوهى است: 1- مى‌دانى چه اجابت کردند بر زبان و ظاهر و چه در دل پنهان داشتند. 2- ما را به باطن احوال ايشان که ثواب و عقاب بر آن مترتب شود علمى نيست. 3- مى‌دانى چه چيز را اجابت کردند و چه را منکر شدند. در اين تشکى شکايت است از آنها و رد امر به علم الهى به آنچه رنج کشيدند از ايشان. 4- هيچ علمى نيست ما را در جنب علم تو، چه
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 199
علم ما قياس بر علم تو، عدم محض است. 5- علمى نيست ما را به آنچه احداث کردند بعد از ما و حکم مر خاتمه عمل را باشد.
تنبيه- آيه شريفه دلالت دارد بر اثبات معاد و حشر و نشر، چه وقتى انبيا محشور شوند براى پرستش از حال امت، ساير مردم هم البته مبعوث خواهند شد، زيرا بعضى اطاعت رسل نمايند و جماعتى مخالفت کنند و خداى تعالى مطيع را وعده ثواب، و عاصى را وعيد عقاب فرموده، و چون ثواب و عقاب موعود در دنيا نيست، پس بايد روز حشر و معادى باشد که اجر صالح و زجر طالح محقق گردد؛ و الّا بعث انبياء لغو، و نيز تساوى مطيع و عاصى، بعلاوه کذب بر خدا لازم آيد؛ و اين هر سه قبيح، و ذات ذو الجلال از قبايح منزه و مبرى باشد، لذا معاد و روز قيامت ثابت و محقق خواهد بود.