تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (109)
ترجمه
روز که جمع ميکند خدا پيغمبران را پس مى‌گويد بچه چيز اجابت شديد گويند نيست دانشى براى ما همانا توئى داناى نهانيها.
جلد 2 صفحه 286
تفسير
ظرف متعلق بعامل مقدّر است که اذکر باشد يعنى ياد کن اى پيغمبر روزى را که جمع مينمايد خداوند در آنروز که روز قيامت است انبياء عظام را و از آنها سؤال مى‌فرمايد که امّت‌هاى شما بچه اندازه اجابت دعوت شما را نمودند در اصول دين و فروع آن و آنها در جواب عرض مينمايند علم ما رشحه است از رشحات علم تو بلکه علم ما در جنب علم حضرتت لا علم است و علم غيب اختصاص بمقام مقدس تو دارد و توئى عالم بسرائر و خفاياى امور و ما و امّتهامان حاضريم در پيشگاه تو براى آنچه در باره ما حکم فرمائى از عفو و انتقام و از براى اين سؤال و جواب بنظر حقير فوائد بسيارى است که ذکرش موجب تطويل است و ما در اين مقام بذکر چند فائده اکتفا مينمائيم اول آنکه مردم بدانند اجابت دعوت انبياء اجابت خدا است و هر قدر بيشتر در امتثال اوامر انبيا بکوشند بيشتر مقرب درگاه الهى ميشوند دوم آنکه امّتها بدانند هر قدر بيشتر در مقام اطاعت برآيند موجب مباهات و افتخار انبياء آنها است در پيشگاه الهى و هر قدر بيشتر معصيت نمايند موجب افسردگى خاطر آنها و مسئوليتشان خواهد بود سوم آنکه مردم بدانند که خداوند علام الغيوب است و از باطن و سرائر و ضمائر مردم خبر دارد اگر داراى حسن ظاهر هستند داراى حسن باطن هم باشند و بدانند که انبياء عظام اگر چه مأمور بظاهرند ولى خداوند ناظر بباطن است چهارم آنکه مردم بدانند خداوند بقدرى اهتمام بحفظ اوامرش دارد که انبياء عظام را با آنکه معصومند مسئول و مورد ملامت بر اعمال امتهاشان قرار مى‌دهد و آنها از جواب عاجز ميشوند و احاله بعلم نامتناهى مينمايند و تسليم آمر مطلق مى‌گردند پنجم آنکه مردم بدانند روز قيامت روزى است که تمام انبياء با اممشان در پيشگاه الهى حاضرند و مطيعان در آنروز نزد خدا مقرب و نزد پيغمبرهاشان مفتخر و پيش ساير امم سر افرازند و بر عکس عاصيان در نزد خدا مقصر و در نزد انبياشان سرشکسته و پيش ساير امم شرمسارند و از ابن عباس روايت شده که اين در يکى از مواقف قيامت است که در آن موقف هيچ پيغمبر مرسل و ملک مقربى نيست مگر آنکه فرياد و انفسا ميزند و دلها از شدت هول از جا کنده ميشود و انبيا در جواب فرو مى‌مانند و احاله بعلم الهى مينمايد و از اين موقف که گذشتند اطمينان قلبى بر ايشان روى مى‌دهد و شهادت خودشان را در باره امتهاشان ادا مينمايند و در کافى و قمى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که سؤال ميشود از اجابت امتها راجع باوصيائيکه پيغمبران آنها را بعد
جلد 2 صفحه 287
از خودشان تعيين نموده‌اند و پيغمبران جواب مى‌دهند ما در دنيا نبوديم تو ميدانى امتها بعد از ما با آنها چه نوع سلوک نمودند و بنظر حقير اين يکى از مصاديق واضحه اجابت است که براى تذکر اهل خلاف ذکر فرموده‌اند و منافى با عموم آيه نيست و اللّه اعلم ..