اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَوم‌َ يَجمَع‌ُ اللّه‌ُ الرُّسُل‌َ فَيَقُول‌ُ ما ذا أُجِبتُم قالُوا لا عِلم‌َ لَنا إِنَّک‌َ أَنت‌َ عَلاّم‌ُ الغُيُوب‌ِ (109)
روزي که خداوند انبياء را جمع ميفرمايد پس بآنها ميگويد که امتهاي شما چه نحوه اجابت کردند فرمايشات شما را عرض ميکنند پروردگارا ما نميدانيم محققا تو علام الغيوب هستي.
يَوم‌َ يَجمَع‌ُ اللّه‌ُ الرُّسُل‌َ کلمه يوم منصوب است مفعول فعل مقدر در مقام تهديد يعني بترسيد روزي را که خدا اولا از انبياء سؤال ميفرمايد يعني همچه روزي در پيش داريد و اضافه شده بجمله يجمع اللّه الرسل بتأويل مصدر يعني روز اجتماع انبياء و تعبير برسل فرموده نه بانبياء براي اينست که نبي اگر مأمور بتبليغ و رسالت نباشد امتي ندارد که او را اجابت کنند يا نکنند اينکه خصيصه رسل است فَيَقُول‌ُ ما ذا أُجِبتُم استفهام تقريري است قالُوا لا عِلم‌َ لَنا.
(اشکال عويص)
از اخبار بسيار در موارد مختلفه استفاده ميشود بلکه از بعض آيات که پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عالم بود بآنچه بعد از رحلت آن سرور از امت صادر ميشود و خبر ميداد از واردات بر اهل بيت از شهادت امير المؤمنين و مصائب زهرا و حسنين عليهم السلام حتي از اسيري اهل بيت و مصائب ائمه طاهرين (ع) و قضاياي آخر الزمان و سلطنت بني اميه و بني العباس بلکه در دعاي ندبه
علمته علم ما کان و ما يکون الي انقضاء خلقه
بلکه در آيات شريفه فَکَيف‌َ إِذا جِئنا مِن کُل‌ِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئنا بِک‌َ عَلي هؤُلاءِ شَهِيداً نساء آيه 41 وَ قال‌َ الرَّسُول‌ُ يا رَب‌ِّ إِن‌َّ قَومِي اتَّخَذُوا هذَا القُرآن‌َ مَهجُوراً فرقان آيه 30، و غير اينها و با تسلم اينکه چه نحو ميتوان جمع کرد با اينکه جمله لا علم لنا.
جلد 6 - صفحه 494
(جواب)
اما مفسرين عامه که بکلي اينکه اخبار را منکرند و صريحا ميگويند که انبياء و ائمه علم باين قضايا ندارند و تعجب اينست که بعض خاصه هم متابعت آنها کرده اشکالي بر آنها نيست و بر طبق ظاهر همين آيه تفسير ميکنند و اما کساني که معتقد باين اخبار هستند بلکه ميتوان گفت که تواتر معنوي دارد جوابهايي داده‌اند مثل اينکه روز قيامت از شدت دهشت آن روز علم آنها زائل ميشود يا آنکه بمقتضاي لوح محو و اثبات علم بخصوصيات ندارند يا اينکه اينکه از شئون علم بغيب است که مختص بخدا است و تمام اينکه جوابها تسليم اشکال است.
و تحقيق در جواب اينست که اينکه جمله از کمال ادب است در پيشگاه احديت که ذات مقدس تو احاطه بجميع عوالم دارد و علم تو ذاتي است و ما هر چه بدانيم از افاضه تو است و نسبت علم ما با علم تو هيچ است در مقابل همه چيز و جهل است در مقابل علم، تو از همه ما بهتر ميداني و ما کيستيم که در مقابل تو اظهار علم کنيم و بر تو چيزي پوشيده نيست که ما کشف کنيم إِنَّک‌َ أَنت‌َ عَلّام‌ُ الغُيُوب‌ِ و از شواهد مهم بر اينکه دعوي تعبير بعلام الغيوب با سه تأکيد: جمله اسميه، ان مؤکده، کلمه انت بعد از کلمه انک که در مقابل همچه علمي ما کيستيم اظهار علم کنيم هذا ما عندنا و اللّه العالم بحقائق الامور.
و در بعض اخبار در ذيل اينکه آيه تفسير شده بآنچه با اوصياء انبياء رفتار کردند و لکن ما مکرر گفته‌ايم که اخبار وارده در تفسير آيات بيان مصداق اهم است منافي با عموم آيه ندارد.
495