اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ اللّه‌ُ يا عِيسَي ابن‌َ مَريَم‌َ أَ أَنت‌َ قُلت‌َ لِلنّاس‌ِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَين‌ِ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ قال‌َ سُبحانَک‌َ ما يَکُون‌ُ لِي أَن أَقُول‌َ ما لَيس‌َ لِي بِحَق‌ٍّ إِن کُنت‌ُ قُلتُه‌ُ فَقَد عَلِمتَه‌ُ تَعلَم‌ُ ما فِي نَفسِي وَ لا أَعلَم‌ُ ما فِي نَفسِک‌َ إِنَّک‌َ أَنت‌َ عَلاّم‌ُ الغُيُوب‌ِ (116)
و زماني که فرمود خداوند اي عيسي پسر مريم آيا تو گفته‌اي براي مردم که
جلد 6 - صفحه 504
بگيريد مرا و مادر مرا دو اله از غير خدا عرض کرد پروردگارا تو منزه و مبرا از هر نقص و عيبي سزاوار نيست از مثل مني بگويم در مورد خود چيزي که حق من نيست اگر بودم که گفته بودم هر اينه محققا تو ميدانستي ميداني آنچه در باطن من است و من نميدانم آن اسراري که نزد تو است محققا تو علّام الغيوبي.
وَ إِذ قال‌َ اللّه‌ُ متعلق بفعل محذوف، عطف بر جملات قبل يا عِيسَي ابن‌َ مَريَم‌َ اشاره به اينکه زائيده شده‌اي از مادر أَ أَنت‌َ قُلت‌َ لِلنّاس‌ِ استفهام تقريري است که اعتراف کند به اينکه من نگفتم، رد بر نصاري که نسبت ميدهند عيسي گفته (اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَين‌ِ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ)
(اشکال)
نصاري قائل بتثليث و اقانيم ثلاث: اب و إبن و روح القدس هستند و آنها مريم را اله نميدانند و باشد انکار منکر هستند و در بعض کتب آنها اينکه آيه شريفه را يکي از اشکالات بر قرآن شمرده‌اند.
(جواب)
اولا- انکار اينها بر خلاف واقع است و مرحوم استاد بلاغي الشيخ جواد در الهدي و در الرحلة المدرسيه و در ساير کتب خود از کتابهاي خود نصاري نقل فرموده که طائفه از نصاري بودند که مسمي بودند بطائفه مريميه آنها هم مريم را اله ميدانستند و فعلا آن طائفه منقرض شدند و همين مطلب را در مجمع البيان نقل کرده و ثانيا نصاري بنحوي معتقد بمريم هستند و غلو در حق او دارند که بحکم اله او را مي‌پندارند و لو در مقام تلفظ اسم او را اله نگذارند.
و ثالثا- قول به اينکه عيسي پسر خدا است و خدا پدر عيسي است مستلزم اينست که مريم هم زن و زوجه و هم جفت خدا است و معناي الوهيت همين است چنانچه الوهيت عيسي از جهت بنوت است.
جلد 6 - صفحه 505
و رابعا- مقام مريم در نزد نصاري بالاتر است از مقام روح القدس حتي ما مسلمين هم مقام مريم را کمتر از مقام جبرئيل نميدانيم زيرا انبياء و اوصياء و صديقه طاهره و معصومين از ملائکه افضل هستند و جبرئيل بر حسب عقيده ما متمثل شد نزد مريم و نفخ روح نمود و بعقيده نصاري خدا در رحم مريم و جبرئيل خدا را نياورد در رحم مريم کند فقط جبرئيل کفيل عيسي بود از شر يهود و البته مادر عيسي از کفيل او مقامش بالاتر است و جايي که جبرئيل يکي از خدايان باشد لازمه آن اينست که مريم هم باشد.
(اشکال ديگر)
اينکه اينکه مکالمه اگر قبل از عروج عيسي (ع) بوده که در زمان عيسي اينکه کفريات از نصاري بروز نکرده و اگر در قيامت باشد چرا بلفظ ماضي ميفرمايد.
(جواب)
مسلما در همين عالم بوده قبل از عروج بقرينه آيه بعد که از قول عيسي (ع) نقل ميفرمايد وَ کُنت‌ُ عَلَيهِم شَهِيداً ما دُمت‌ُ فِيهِم فَلَمّا تَوَفَّيتَنِي کُنت‌َ أَنت‌َ الرَّقِيب‌َ عَلَيهِم و در زمان عيسي گروندگان باو از حواريين و غير حواريين بسيار بودند و نظر بآن معجزات باهرات که از او ظاهر شده بود و از آن طرف بودن پدر بدنيا آمد و اولاد بي‌پدر ممکن نيست در نظر آنها غلو کردند و او را پسر خدا و سوم خدا شمردند و باصطلاح کاسه از عاش گرمتر چنانچه در زمان امير المؤمنين عليه السّلام هم بسياري در حق‌ّ او غلوّ کردند و بخدايي او قائل شدند که هنوز هم باقي هستند که يکي از فرق مسلمين که محکوم بکفر هستند غلات هستند و يکي نواصب که از کلب نجس‌تر هستند و ديگر خوارج و امروز هم بسيار خر مريد هست بخصوص در اويش در حق اقطاب و مراشد و در حق باب و بهاء.
قال‌َ سُبحانَک‌َ تو منزهي از اينکه شريک براي تو باشد اصلا قابل توهم
جلد 6 - صفحه 506
نيست چون وجود صرف مقابل او عدم است يا ماهيت و ماهيت هم بالذات معدوم است ما يَکُون‌ُ لِي أَن أَقُول‌َ اينکه نوع کفريات در خور آدم جاهل احمق از همه جا بي خير است کسي که داراي مقام نبوت و رسالت و اولو العزمي و عصمت و طهارت و معنون بعنوان روح اللّه است چه نحوه ممکن است ما لَيس‌َ لِي بِحَق‌ٍّ چيزي که در خور من نيست و بر خلاف حق است بگويم إِن کُنت‌ُ قُلتُه‌ُ فَقَد عَلِمتَه‌ُ نه از باب ترديد است بلکه دليل بر نگفتن است يعني اگر گفته بودم تو ميدانستي.
تَعلَم‌ُ ما فِي نَفسِي از باطن من و قلب من خبر داري که همچه توهم و خيالي در خاطر من خطور نکرده چون معصوم خيال معصيت چه رسد بخيال کفر و شرک در قلب مطهرش خطور نميکند وَ لا أَعلَم‌ُ ما فِي نَفسِک‌َ مراد از نفس اسراري است که جز خدا کسي اطلاع ندارد و اطلاق نفس بر خدا باعتبار ذات اقدس او است.
إِنَّک‌َ أَنت‌َ عَلّام‌ُ الغُيُوب‌ِ غيوبي که حتي بر انبياء مستور است نزد تو مکشوف است