تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ «2»
هُوَ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ طِينٍ: ذات ذو الجلال الهى آن ذاتى است که بيافريد شما را از گل يعنى ابتداى خلق شما نمود از آنچه، آن ماده اولى و آدم ابو البشر از آن مخلوق است، يا خلق فرمود پدر شما را از گل (بنا به حذف مضاف) ثُمَّ قَضى أَجَلًا: پس حکم فرمود مدتى را که چون بسرآيد مرگ برسد. مراد اجل موت است وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ: و مدتى که نام برده شد و معين و مقرر گشته نزد او است، يعنى اجل قيامت که کسى علم به آن ندارد و بعد از انقضاء آن، قيامت قائم شود.
پس اجل اول ما بين خلق و موت است، و ثانى ما بين موت و بعث که آن را برزخ
«1» احتجاج طبرسى، جزء اوّل، باب احتجاجات النبىّ، صفحه 24.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 220
گويند، چه اجل را اطلاق به آخر، مدت، و اطلاق به همه آن نيز مى‌کنند. و ممکن است مراد از آن آخر مدت باشد. بنا به قولى اجل اول حيات، و ثانى موت؛ يا اول براى گذشتگان، و دوم بر آيندگان؛ يا اول اجل دنيا، و دوم اجل آخرت. و بدانکه اجل نزد ما عبارت است از حلول موت، خواه به حتف انف بميرد، يا به سببى ديگر مانند قتل و غرق و حرق و غير آن. در کافى- شريف حمران روايت کند از حضرت باقر عليه السّلام سؤال نمودم از فرمايش خداى عزّ و جلّ «قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى» فرمود: آن دو متغايرند: اجل محتوم يعنى مبرم و محکم، و اجل موقوف قابل تغيير است بسبب توقفش بر حصول شرايط و ارتفاع موانع.
تبصره- علامه مجلسى رحمه اللّه- در مرآت العقول فرمايد: آيات و اخبار دلالت مى‌کند بر آن: خداى تعالى دو لوح خلق فرموده، ثبت نموده در آن آنچه حادث شود از کائنات: يکى لوح محفوظ که تغيير در آن اصلا نيست و مطابق علم الهى است و ديگرى لوح محو و اثبات، ثابت نمايد در آن چيزى را، پس محو فرمايد به سبب حکم کثيره که مخفى نيست بر اولوا الالباب. مثلا نوشتند عمر زيد پنجاه سال يعنى مقتضاى حکمت عمرش چنين باشد، اگر بجا نياورد آنچه مقتضى درازى يا عمر کوتاهى او شود؛ پس هر گاه صله رحم نمايد مثلا، محو گردد پنجاه سال، و نوشته شود شصت سال. وقتى قطع رحم کند نوشته شود چهل سال و در لوح محفوظ ثبت شده که صله رحم کند و عمرش شصت سال؛ چنانچه طبيب حاذق وقتى اطلاع بر مزاج شخص پيدا کند، حکم نمايد به اينکه عمر او به حسب اين مزاج شصت سال است. وقتى سم تناول و بميرد يا بواسطه استعمال دوائى تقويت مزاج و بيشتر عمر کند، مخالف قول طبيب نشود. و تغيير واقع در لوح محفوظ را «بدا» نامند به جهت ظهور بر ملائکه يا بر خلق، وقتى مخبر باشند به اولى خلاف آنچه مى‌دانستند اولا.
ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ: پس با وجود بر اين شما شک مى‌آوريد در بعث و قيامت. خطاب به کفار منکرين حشر و نشر و احتجاج بر ايشان است که بعد از ثبوت آفريدن حق تعالى وجود آنها را، و معطى نعم و ابقاى آنها تا حين آجال و نقل از حالى به حالى و جريان موت بر آنها که مشاهده کنيد و مقريد که فرارى از موت نيست، در اين صورت چگونه شک در بعث و قيامت نمائيد؛ زيرا ذاتى که قادر باشد بر خلق مواد و
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 221
جمع آن و ابداع حيات و ابقاى آن تا وقت حلول آجال، هر آينه اقوى باشد در قدرت بر جمع آن مواد و زنده نمودن آن ثانيا. پس آيه اولى دليل بر توحيد، و ثانيه دليل بر معاد مى‌باشد.