آیه ۲ سوره انعام

سوره انعام(الأنعام)، آیه ۲ · جزء ۷ · صفحه ۱۲۸

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ

او کسی است که شما را از گل آفرید؛ سپس مدتی مقرّر داشت (تا انسان تکامل یابد)؛ و اجل حتمی نزد اوست (و فقط او از آن آگاه است). با این همه، شما (مشرکان در توحید و یگانگی و قدرت او،) تردید می‌کنید!

معنی کلمات و عبارات
«طِینٍ»: گِل. مراد خلق آدم یعنی ابوالبشر از گِل و به تبع او خلق همه آدمیزادگان از آن است (نگا: آل‌عمران / ، اسراء / ). یا این که مراد این است که جسم انسان متشکّل از عناصر خاک به نسبتهای خاصّ است (نگا: مؤمنون / ، حجّ / . «قَضَی»: مقدّر کرد. تعیین نمود. «اَجَلاً»: نهایت زمان عمر (نگا: اعراف / ). «أَجَلٌ مُسَمّیً»: مدّت معیّن و مشخّص. مراد فرا رسیدن رستاخیز و زنده‌شدن دوباره و سر برآوردن از گورها است (نگا: فاطر / ، احقاف / . برخی واژه (أَجَلاً) را به معنی مرگ معلّق یعنی ناگهانی و زودرس که در گروِ رُخدادها و پیشامدها و مشروط به شرائط و مقتضیات است دانسته‌اند، و واژه (اجل) را مرگ طبیعی معنی کرده‌اند. «تَمْتَرُونَ»: شکّ می‌کنید. فعل مضارع باب افتعال از ماده (مری) است.
نزول
نکات آیه
۱- تنها خداوند پدیدآورنده آسمانها و زمین و برقرار کننده نور و ظلمت، آفریدگار آدمى است. «الحمد للّه الذى خلق ... هو الذى خلقکم من طین» معرفه بودن مسندالیه «هو» و مسند «الذى» مفید حصر است. ۲- گِلى مخصوص، خمیر مایه آفرینش انسان «هو الذى خلقکم من طین» نکره بودن «طین» دلالت دارد که گِلى مخصوص براى آفرینش انسان به کار رفته است. ۳- خداوند قراردهنده اجل و مدتى براى عمر انسان «ثم قضى أجلا» با توجه به اینکه سخن از آفرینش آدمى است، «أجل» مى تواند به معنى نهایت عمر آدمى در این جهان باشد. راغب گوید: «و یقال للمدة المضروبة لحیاة الإنسان أجل». به مدت عمر معین شده براى آدمى أجل گویند. ۴- انسان، داراى دو اجل: حتمى و غیر حتمى «ثم قضى أجلا و أجل مسمى عنده» ذکر دو أجل و توصیف یکى از آن دو به «مسمى» که به معنى «علامت دار و معین است»، مى تواند قرینه اى باشد بر این که اجل دیگر نامعین و معلق است. ۵- قابل تغییر نبودن «اجل مسمى» و تغییرپذیرى «اجل معلق» «ثم قضى أجلا و أجل مسمى عنده» مفید شدن یکى از دو اجل به مسمى و ثابت، حاکى از امکان تحول و تغییر در اجل دیگر است که از آن به «معلق» تعبیر مى شود. ۶- تنها خداوند آگاه بر «اجل مسمى» است. «و أجل مسمى عنده» ۷- تنها خداوند آگاه از زمان قیامت و حشر آدمى است. «و أجل مسمى عنده» مراد از «اجل مسمى» مى تواند زمان برپایى قیامت باشد که پس از ذکر خلقت و عمر آدمى به عنوان آخرین منزل ذکر شده است. ۸- اراده و قضاى الهى حاکم بر پیدایش و مرگ آدمى «هو الذى خلقکم ... ثم قضى أجلا و أجل مسمى عنده» ۹- تردید در خالقیت و ربوبیّت یگانه خداوند، شگفت انگیز و سزاوار سرزنش است. «بربهم یعدلون. هو الذى خلقکم من طین ثم قضى أجلا ... ثم أنتم تمترون» حرف «ثم» در «ثم أنتم تمترون»، مفید استبعاد و توبیخ است، چون تراخى زمانى در اینجا معنى ندارد. گفتنى است متعلق «تمترون»، مضامین اساسى مورد بحث در آیه قبل (توحید در خالقیت و ربوبیت) است. ۱۰- توجه انسان به آفرینش و مرگ خویش، زمینه شناخت ربوبیت یگانه خداوند «بربهم یعدلون. هو الذى خلقکم من طین ثم قضى أجلا ... ثم أنتم تمترون» ۱۱- مطالعه در آفرینش انسان و مرگ و حیات وى، زداینده تردید در یگانگى خداوند «هو الذى خلقکم من طین ثم قضى أجلا ... ثم أنتم تمترون» از جمله «ثم أنتم تمترون»، که بیان استبعاد هر گونه تردید در یگانگى خداوند پس از توجه به مضامین صدر آیه است، چنین برمى آید که بعد از این توجه، على القاعده نباید تردیدى در توحید و اعتقاد بدان وجود داشته باشد.
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۲- حمران عن أبى جعفر (ع) قال: سألته عن قوله اللّه عز و جل: «قضى أجلا و أجل مسمى عنده» قال: هما أجلان، أجل محتوم و أجل موقوف. [منبع: کافى، ج ۱، ص ۱۴۷، ح ۴ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۷۰۴- ، ح ۱۸.] حمران گوید از امام باقر (ع) درباره آیه «قضى ... » سؤال کردم، فرمود: دو اجل است، یکى حتمى و دیگرى غیر حتمى (معلق). ۱۳- عن أبى عبداللّه (ع) فى قوله: «ثم قضى أجلا و أجل مسمى عنده» قال: الأجل الذى غیر مسمى موقوف یقدم منه ماشاء و یؤخر منه ماشاء و أما الأجل المسمى فهو الذى ینزل مما یرید أن یکون من لیلة القدر إلى مثلها من قابل ... . [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۳۵۴، ح ۵ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۷۰۳، ح ۱۴.] امام صادق (ع) درباره آیه «ثم قضى ... » فرمود: اجل غیر معین، معلق (قابل تغییر) است، هر چه از آن را خدا بخواهد مقدم مى دارد و آنچه را بخواهد به تأخیر مى اندازد. اما اجل معین، اجلى است مقرر شده درباره آنچه که خداوند مى خواهد از شب قدر تا شب قدر سال بعد انجام شود ... . ۱۴- عن أبى عبداللّه (ع) فى قوله: «قضى أجلا و أجل مسمى عنده» قال: الأجل الأول هو ما نبذه إلى الملائکة و الرسل و الأنبیاء و الأجل المسمى عنده هو الذى ستره اللّه عن الخلائق. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۳۵۵، ح ۹ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۷۰۳، ح ۱۷.] امام صادق (ع) درباره سخن خداوند «قضى أجلا ... » فرمود: اجل اول، اجلى است که خداوند فرشتگان و رسولان و انبیا را از آن آگاه نموده و اجل معین را که نزد اوست، از تمام خلایق پنهان داشته است.

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۲۵)
  • افریده شدن ادم(علیه السلام) از گِل+۶ آیه
  • مدّتدار بودن حیات دنیایی انسان، از ایههای خدا+۲ آیه
  • ساخته شدن انسان از گِل، ایه خدا+۳ آیه
  • انسانها، دارای اجل وعمری معیّن ازسوی خداوند+۴ آیه
  • انسانها دارای اجل مسمّی و تغییرناپذیر+۹ آیه
  • اگاهی ملکالموت از اجل مسمّای انسان
  • علم به اجل مسمّی، مخصوص خداوند
  • انسان، دارای اجلی معلّق و غیرحتمی
  • خداوند، تعیین کننده اجل و مدّت معیّن برای عمر انسانها+۵ آیه
  • معیّن و مقدّربودن اجل و پایان عمر انسان+۷ آیه
  • گِل مادّه افرینش انسان+۵ آیه
  • خداوند، خالق و منشا افرینش انسان+۳ آیه
  • اگاهی کامل خداوند، به مدّت زمان زندگی در برزخ
  • افرینش پدیدههای هستی از سوی خدا، دلیل یگانگی ذات او در اسمانها و زمین+۱ آیه
  • خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۴ آیه
  • شک کافران در قدرت خداوند، در عین دیدن افرینش اسمانها و زمین، و افرینش انسان از گِل+۱ آیه
  • خداوند، عالم به اجل انسانها+۲ آیه
  • مدّت حیات و زندگی انسانها، مطابق قضای الهی+۳ آیه
  • مرگ انسان براساس قضای الهی+۴ آیه
  • شک کافران در قدرت خدا، در عین مشاهده افرینش اسمانها، زمین و انسانها، از سوی خداوند+۱ آیه
  • گِل، مادّه افرینش ادم(علیه السلام)+۶ آیه
  • مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند+۹ آیه
  • توجه انسان به افرینش و مرگ خویش و تفکر در ان، زمینه شناخت ربوبیت خدای یگانه
  • مرگ هر انسانی، مقدر شده نزد خداوند و دارای زمان معین+۵ آیه
  • مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند+۹ آیه
واژه‌ها