تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ «6»
«1» اصول کافى، جلد دوّم، کتاب فضل القرآن، صفحه 600، حديث هشتم.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 224
بعد تحذير فرمايد به آنچه بر امم سابقه نازل شده:
أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَبْلِهِمْ: آيا نديدند و ندانستند (استفهام تقرير و ملامت است) يعنى البته دانستند که به قوّت قهاريت، چقدر هلاک کرديم پيش از ايشان مِنْ قَرْنٍ: از گروه گذشتگان يعنى اهل زمانى که در آن پيغمبر يا نائب مناب او بود. اصح آنکه: قرن، اهل هر عصريند که ميان آنها پيغمبر يا نائب او گرچه علما باشند خواه آنکه مدت قليله يا کثيره باشد و مؤيد اينست فرمايش نبوى صلى اللّه عليه و آله «خيرکم قرنى ثمّ الّذين يلونهم» «1» پس صفت اهل قرن را فرمايد. مَکَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ: يعنى آنچنان گروهى را هلاک کرديم که ايشان را مکان و تمکين داديم در زمين با مکنت و بسيارى نعمت، و يا ايشان را تمکين و قدرت داديم به آلات و ادوات تا به سهولت در جميع امور خود تصرف و دخالت مى‌نمودند. ما لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ: آنچه تمکين نداده بوديم شما را به آن و آن سعه منازل و ضياع و عقار و کثرت عمران بود، يا عمر دراز و قوت تمام و وسعت مال، و يا استظهار به خدم و حشم و عبيد و عدد و اسباب و نفوذ امر.
وَ أَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْراراً: و فرستاديم باران يا ابر را که مبدء مطر است بر ايشان ريزان و پى در پى وَ جَعَلْنَا الْأَنْهارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ: و قرار داديم نهرها را که پيوسته مى‌رفت آب از زير درختان ايشان، و يا در جلو قصور و منازل آنها که بر آن مشرف بودند، يا انهارى که در تحت تصرف ايشان بود در هر محلى که مى‌خواستند به مزارع و بساطين خود مى‌بردند. خلاصه ايشان متمکن بودند در زمين به رفاهيت و نعمت و وسعت تعيش مى‌نمودند ميان اظهار و اثمار فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ: پس هلاک کرديم ايشان را به گناهان آنها و فايده نکرد ايشان را آن قوت و نعمت وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ: و ايجاد کرديم بعد از اهلاک ايشان گروهى ديگر بدل آنها. غرض آنست که حق تعالى چنانچه
«1» صحيح مسلم، جزء هفتم، فضائل الصحابه، صفحه 184 و 185 و 186 (طبع محمّد على صبيح)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 225
قادر بود بر اهلاک قرون سالفه مانند عاد و ثمود و ايجاد فرمود بدل آنها قومى ديگر را، همچنين قادر است که مثل آن را در شما بجا آورد. پس متنبه شده از خواب غفلت و ضلالت بيدار شده و بميامن ايمان قدم نهيد تا از مثل اين عذاب برهيد.
امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل خطبه‌اى مى‌فرمايد: و انّ لکم فى القرون السّالفة لعبرة اين العمالقة و ابناء العمالقة ابن الفراعنة و ابناء الفراعنة؟ اين اصحاب مدائن الرّسّ الّذين قتلوا النّبيّين و أطفأوا سنن المرسلين و احيوا سنن الجبّارين؟ و اينب الّذين ساروا بالجيوش و هزموا بالالوف و عسکر و العساکر و مدّنوا المدائن (الخطبه). «1» و بدرستى که در قرون گذشته هر آينه عبرتى است از حال ايشان؛ کجايند عمالقه و پسران عمالقه که پادشاهان حجاز و يمن بودند از اولاد عمليق بن لاود بن سام بن نوح عليه السّلام، کجايند فراعنه و پسران فراعنه که پادشاهان مصر بودند به استقلال و چگونه در دريا غرق شدند با لشگر بسيار و گرفتار شدند به سلاسل و اغلال. کجايند اصحاب مدائن رس، قوم شعيب پيغمبر عليه السّلام آن کسانى که کشتند پيغمبران را و خاموش کردند سنن رسولان را و زنده کردند روش جباران را؛ کجايند آن کسانى که سير کردند با لشگرها و منهزم ساختند هزاران هزار را و گرد آوردند لشگرها را و بنا نمودند شهرهاى جهان را.
تنبيه- آيه شريفه در باب تهديد و توعيد کفار نازل شده و مستلزم دلالت است بر وجوب تفکر و تدبر، و احتجاج است بر منکران بعث به آنکه ذاتى که قومى را هلاک و قومى ديگر را آفريند، قادر خواهد بود بر افناى عالم و اعاده خلقان بعد از افناء.