اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم يَرَوا کَم أَهلَکنا مِن قَبلِهِم مِن قَرن‌ٍ مَکَّنّاهُم فِي الأَرض‌ِ ما لَم نُمَکِّن لَکُم وَ أَرسَلنَا السَّماءَ عَلَيهِم مِدراراً وَ جَعَلنَا الأَنهارَ تَجرِي مِن تَحتِهِم فَأَهلَکناهُم بِذُنُوبِهِم وَ أَنشَأنا مِن بَعدِهِم قَرناً آخَرِين‌َ «6»
آيا نمي‌بينند اينکه کفار و مشرکين امم سابقه را مثل عاد و ثمود و قوم لوط و فراعنه و اکاسره و قياصره که داراي چه قوتها و دولتها و رياستها و مال و منال بودند که شما صد يک آنها را نداريد و بواسطه تکذيب انبياء خود مثل نوح و هود و صالح و لوط و شعيب و ابراهيم و موسي و غير اينها و استهزاء بآنها بچه عذابها گرفتار شدند از غرق و خسف و صاعقه و حجاره و غير اينها و هلاک شدند و بجاي آنها قرن ديگري جاي‌گير گشتند.
أَ لَم يَرَوا مراد رؤيت بابصار نيست چون کفار و مشرکين زمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
جلد 7 - صفحه 13
که در اعصار سابقه نبودند که مشاهده حال آنها را کنند بلکه بمعني درک و فهم است که از اخبار انبياء و تاريخ گذشتگان و مشاهده آثار آنها انسان معرفت بحال آنها پيدا ميکند.
کَم أَهلَکنا کم بمعني مقدار است مقابل کيف و يکي از اعراض تسعه است و آنهم دو قسم است کم متصل مثل طول و عرض، خط و سطح، اجسام قار الذات و کم منفصل مثل طول زمان که آنا فآنا موجود ميشود و معدوم ميگردد و غير قارّه است و مقدار اعداد از آحاد تا الوف که هر عددي غير ما دون و غير ما فوق است و از يکديگر منفصل است، و مراد اينجا کثرة است و مراد از اهلکنا مجرد موت و فنا نيست که سرتاسر ممکنات را گرفته بلکه موت و فناء ببلاء و عذابست مِن قَبلِهِم پيشينيان از کفار و مشرکين مثل قوم نوح، عاد، ثمود، قوم لوط، اصحاب مدين، فرعونيان و غيرهم فَکُلًّا أَخَذنا بِذَنبِه‌ِ فَمِنهُم مَن أَرسَلنا عَلَيه‌ِ حاصِباً وَ مِنهُم مَن أَخَذَته‌ُ الصَّيحَةُ وَ مِنهُم مَن خَسَفنا بِه‌ِ الأَرض‌َ وَ مِنهُم مَن أَغرَقنا سوره عنکبوت آيه 39.
من قرن قرن مدت طولاني از زمان است و در اصطلاح امروزه عبارت از صد سال است لذا زمان ما را قرن چهاردهم هجري و بيستم ميلادي مينامند و در آيه مراد مدة مديد است مَکَّنّاهُم فِي الأَرض‌ِ مکنت از حيث طول عمر و ملک و سلطنت و رياست و کثرت مال و جاه و عشيره و قشون و اتباع است ما لَم نُمَکِّن لَکُم که همچه مکنتي بشما کفار و مشرکين داده نشده عمر کوتاه، تهي‌دستي بدون قوه و قدرت، سپس خداوند پاره‌اي از نعم که بامم سابقه عنايت فرموده بيان ميفرمايد وَ أَرسَلنَا السَّماءَ عَلَيهِم مِدراراً يعني از آسمان عالم بالا بارانهاي نافعي براي آنها ريزش نموديم، و کلمه مدرار عبارت از پي در پي است اسم آلت است و از اينکه باب است دعاء (للّه درّه) کثرت خيرات پي در پي.
جلد 7 - صفحه 14
وَ جَعَلنَا الأَنهارَ رودخانه‌ها و انهار کبار تَجرِي مِن تَحتِهِم از پاي عمارات و زير اشجار آنها فَأَهلَکناهُم بِذُنُوبِهِم که تکذيب انبياء کردند و مخالفت اوامر الهي و طغيان در معاصي و ظلم ببندگان صالح از انبياء و مؤمنين.
وَ أَنشَأنا مِن بَعدِهِم قَرناً آخَرِين‌َ جاي‌گير آنها شدند مؤمنين و صلحاء و نسل آتيه، و اينکه آيه شريفه تهديد است که شما هم که تکذيب نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميکنيد بعذاب الهي معذب خواهيد شد و ببلاها گرفتار فَلَن تَجِدَ لِسُنَّت‌ِ اللّه‌ِ تَبدِيلًا وَ لَن تَجِدَ لِسُنَّت‌ِ اللّه‌ِ تَحوِيلًا فاطر آيه 42 و 43.