1- شايد بتوان از اين دو آيه (29- 30) فهميد: خداوند ابتدا اسباب زندگى را براى انسان فراهم کرد، سپس او را آفريد. «خَلَقَ لَکُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ... إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ» چنانکه حضرت على عليه السلام فرمود: «فلمّا مهد ارضه و انفذ امره اختار آدم ...» «1» همين که زمين را گسترد و فرمانش را متنفّذ قرارداد، انسان را آفريد.
2- آفرينش ملائکه، قبل از آدم بوده است. زيرا خداوند آفريدن انسان را با آنان در ميان گذاشت. «قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ»
3- انتصاب خليفه و جانشين و حاکم الهى، تنها بدست خداست. «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً»
4- انسان، جانشين دائمى خداوند در زمين است. «جاعِلٌ» (کلمه «جاعل» اسم فاعل و رمز تداوم است.)
5- انسان مى‌تواند اشرف مخلوقات و لايق مقام خليفةاللهى باشد. «جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» البتّه ستمکاران از نيل به اين مقام محروم شده‌اند: «لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» «2»
6- ملائکه، فساد و خونريزى را کار دائمى انسان مى‌دانستند. «يُفْسِدُ ... وَ يَسْفِکُ» (فعل مضارع نشانه‌ى استمرار است.)
7- حاکم و خليفه‌ى الهى بايد عادل باشد، نه فاسد و فاسق. خليفه نبايد «يفسد فى الارض» باشد.
8- طرح لياقتِ خود، اگر بر اساس حسادت نباشد، مانعى ندارد. «وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ»
9- عبادت و تسبيح در فضاى آرام، تنها ملاک و معيار لياقت نيست. «نَحْنُ نُسَبِّحُ»
10- به خاطر انحراف يا فساد گروهى، نبايد جلوى امکان رشد ديگران گرفته شود. با آنکه خداوند مى‌دانست گروهى از انسان‌ها فساد مى‌کنند، امّا نعمت
«1». نهج‌البلاغه، خطبه 91.
«2». بقره، 124.
جلد 1 - صفحه 92
آفرينش را از همه سلب نکرد.
11- مطيع و تسليم بودن با سؤال کردن براى رفع ابهام منافاتى ندارد. «أَ تَجْعَلُ فِيها»
12- خداوند فساد و خونريزى انسان را مردود ندانست، ليکن مصلحت مهمتر و شايستگى و برترى انسان را طرح نمود. «إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ»
13- توقّع نداشته باشيد همه‌ى مردم بى‌چون و چرا، سخن يا کار شما را بپذيرند.
زيرا فرشتگان نيز از خدا سؤال مى‌کنند. «قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها»
14- علوم و اطلاعات فرشتگان، محدود است. «ما لا تَعْلَمُونَ»