اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَتَجِدَنَّهُم أَحرَص‌َ النّاس‌ِ عَلي حَياةٍ وَ مِن‌َ الَّذِين‌َ أَشرَکُوا يَوَدُّ أَحَدُهُم لَو يُعَمَّرُ أَلف‌َ سَنَةٍ وَ ما هُوَ بِمُزَحزِحِه‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ أَن يُعَمَّرَ وَ اللّه‌ُ بَصِيرٌ بِما يَعمَلُون‌َ (96)
(و هر آينه البته مييابي يهود را حريص‌ترين مردم بر زندگي دنيا و حريص‌تر از مشرکان که هر يک از آنان دوست ميدارد و آرزو ميکند که هزار سال زندگي کند، و حال آنکه اينکه عمر بسيار مانع و دور کننده او از عذاب نيست، و خداوند بآنچه ميکنند بيناست «تجدن» اگر از و جدان در مقابل فقدان باشد بمعني يافتن و يک مفعولي است و بنا بر اينکه «احرص» حال است براي مفعول و اگر از و جدان بمعني علم و يافتن بدل باشد دو مفعولي است و احرص مفعول دوم آنست و ظاهر همين احتمال دوم است).
و أَحرَص‌َ النّاس‌ِ عَلي حَياةٍ يعني اينکه يهود از همه مردم بر بقاء زندگي و جمع مال و زخارف دنيوي حريص‌ترند و همچنين از مشرکين که يا مراد مجوس و گبرها هستند و يا همه مشرکين، و علت اينکه «احرص النّاس بدون لفظ من تعبير فرموده» و در مِن‌َ الَّذِين‌َ أَشرَکُوا لفظ من را آورد، اينست که يهود از جنس ناس هستند ولي از جنس مشرکين نيستند، و باصطلاح اگر مفضل از جنس مفضل منه باشد بطريق اضافه آورده ميشود و اگر از جنس مفضل منه نباشد من فاصله ميشود چنانچه گفته ميشود «
الانبياء افضل النّاس و افضل من الملائکة
»
جلد 2 - صفحه 114
چون انبياء از جنس ناس هستند ولي از جنس ملائکه نيستند و امّا ذکر «مِن‌َ الَّذِين‌َ أَشرَکُوا» بعد از ناس با اينکه مشرکان جزو مردم و داخل در ناس ميباشند براي اينست که تمناي طول عمر از مشرکان مشهور است و باين خصيصه شناخته شده‌اند مخصوصا اگر مراد مجوس باشند که در عبارات آنهاست که بيکديگر ميگويند هزار سال بزي و اينکه جمله هنوز در ميان عجم از آنها باقيست که در نوروز هر سال بيکديگر ميگويند هزار سال باين سالها برسي، کان‌ّ ميفرمايد اينکه يهود از همه مردم و حتي از مشرکان که باين خصيصه معروفند بر بقاء عمر حريص‌ترند چنانچه گفته ميشود «فلان اسخي النّاس و من حاتم» يَوَدُّ أَحَدُهُم لَو يُعَمَّرُ أَلف‌َ سَنَةٍ معروف مفسرين مرجع ضمير احدهم را يهود ميدانند و ميگويند جمله بيان حال شدّت حرص يهود را بر حيات مي‌نمايد و بعضي گفتند ضمير احدهم راجع به الَّذِين‌َ أَشرَکُوا و بيان حال مشرکين نسبت بحرص بر حيات ميباشد و معني اينست که يهود از مشرکين که يک چنين تمنايي و آرزويي دارند هم حريص‌تر بر زندگي ميباشند و اگر چه مآل هر دو وجه بيک معني است ولي شايد وجه دوم اکد و ابلغ باشد.
وَ ما هُوَ بِمُزَحزِحِه‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ أَن يُعَمَّرَ ما نافيه و هو يا ضمير شأن است و مزحزح بمعني مبعد خبر مقدّم و ان يعمر مبتداي مؤخر و تقدير چنين است و ما الشأن تعميره بمزحزحه من العذاب، چنين نيست که عمر کردن او مانع و مبعدا و از عذاب باشد و يا هو مبتداء و بمزحزحه خبر آن و ان يعمر مفسر ضمير و بدل آن است و تقرير چنين است «و ما تعميره بمزحزحه من العذاب» و وجه دوم ظاهرتر است، و مراد اينست که عمر دنيا چه کم و چه زياد بپايان ميرسد و طول آن باعث رفع عذاب آخرت نخواهد شد بلکه براي شخص معصيت کار و دنيا طلب موجب ازدياد عذاب ميگردد بواسطه اينکه معاصي آنها زيادتر ميگردد
جلد 2 - صفحه 115
وَ لا يَحسَبَن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَنَّما نُملِي لَهُم خَيرٌ لِأَنفُسِهِم إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً وَ لَهُم عَذاب‌ٌ مُهِين‌ٌ«1» بلي اگر طول عمر باعث ازدياد طاعت يا موفقيت بتوبه و تدارک ما فات و حسن عاقبت بشود مطلوب است چنانچه در مجمع البيان از امير مؤمنان عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
2» بقيّة عمر المؤمن لا قيمة له يدرک بها ما فات و يحيي بها ما مات»«
و لام در لتجدنهم براي قسم است بنا بر آنچه گفته‌اند که اگر لام مفتوحه بر سر فعل مضارع مؤکد بنون تأکيد در آيد دليل بر اينست که قسم مضمر است يعني و اللّه لتجدنهم و کلمه حيات چون بنحو نکره ذکر شده دلالت بر حقارت حيات دنيوي دارد زيرا حيات دنيوي محدود و در جنب حيات اخروي که نامحدود است کمتر از قطره نسبت بدرياست زيرا دريا باز محدود است و حيات آخرت حد ندارد.