اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل مَن کان‌َ عَدُوًّا لِجِبرِيل‌َ فَإِنَّه‌ُ نَزَّلَه‌ُ عَلي قَلبِک‌َ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ وَ هُدي‌ً وَ بُشري لِلمُؤمِنِين‌َ (97)
(بگو هر کس دشمن جبرئيل باشد پس همانا او بر دل تو باذن خداوند قرآن را نازل کرده در حالي که آن قرآن تصديق کننده است کتبي را که پيش از او بودند و هدايت و بشارت براي مؤمنين است) کلام در تفسير اينکه آيه در ذيل چند جمله واقع ميشود.
1- مَن کان‌َ عَدُوًّا لِجِبرِيل‌َ سياق آيه اشعار دارد بر اينکه اظهار عداوتي از يهود نسبت بجبرئيل شده که آيه در مقام جواب بر آمده است و در کتب تفاسير مانند مجمع البيان و غيره خبر مفصلي از إبن عباس در شأن نزول اينکه آيه روايت
1- سوره آل عمران آيه 178
2- ص 71
جلد 2 - صفحه 116
کرده‌اند و در برهان خبري از حضرت سيد الشهداء عليه السّلام نقل کرده و فخر رازي نيز خبري از عمر و برهان باز خبري از سلمان فارسي روايت کرده ولي چون هيچکدام از آنها سند متصل ندارند و مدرک نميشود لذا از نقل آنها خودداري ميکنيم و فقط بنقل قسمتي از خبر که سياق آيه مشعر بمضمون آن است اکتفاء مي‌نمائيم.
فقال له إبن صوريا خصلة واحدة ان قلتها آمنت بک و اتبعتک، اي‌ّ ملک يأتيک بما ينزل اللّه عليک! قال فقال جبرئيل، قال ذاک عدوّنا ينزل بالقتال و الشدة و الحرب و ميکائيل ينزل باليسر و الرخاء فلو کان ميکائيل هو الذي يأتيک لآمنّا بک
«
» و ممکن است عداوت يهود نسبت بجبرئيل از همان عداوتشان نسبت بپيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن باشد براي اينکه جبرئيل بواسطه نزول قرآن بر پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فضايح آنان را ظاهر نمود و خداوند در مقام جواب بآنان ميفرمايد «فَإِنَّه‌ُ نَزَّلَه‌ُ عَلي قَلبِک‌َ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ» يعني براي جبرئيل شأني جز امتثال امر خدا نيست چنانچه ميکائيل و ساير ملائکه نيز شأني جز امتثال اوامر حق ندارند.
لا يَعصُون‌َ اللّه‌َ ما أَمَرَهُم وَ يَفعَلُون‌َ ما يُؤمَرُون‌َ«1» و هم چنان انبياء و رسل نيز شأن و وظيفه جز تبليغ و ارشاد مردم ندارند بنا بر اينکه عداوت با انبياء و ملائکه و کتب الهي عداوت با خداست و دشمن خدا کافر است.
و جبريل بالفاظ مختلفه نقل شده ولي در قرآن باين لفظ آمده و در اخبار بلفظ جبرئيل بزيادة همزه و گاهي جبرائيل بزياده الف و همزه آمده است و لغتي است عبراني يا سرياني و بعضي گفتند بمعني عبد اللّه است چون جبر بمعني عبد و ايل بمعني اللّه ميباشد و بعضي گفتند بمعني صفوة اللّه است.
1- سوره تحريم آيه 6
جلد 2 - صفحه 117
2- فَإِنَّه‌ُ نَزَّلَه‌ُ عَلي قَلبِک‌َ بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ ضمير در انه راجع بجبرئيل و در نزله راجع بقرآن است و بعضي مرجع ضمير انه را خدا و مرجع ضمير نزله را جبرئيل دانسته‌اند و اينکه خلاف ظاهر است زيرا اگر چنين بود اولا مناسب اينکه بود که بفرمايد باذنه، و ثانيا صفاتي که بعد ذکر ميکند از مصدّق بودن و هدايت و بشارت بودن مناسب با قرآن است نه جبرئيل، و مراد از قلب قلب صنوبري نيست بلکه مراد مقام عقلاني و روحاني است که مرتبه اعلاي عقل است و از آن بعقل مستفاد تعبير ميشود و بمبادي عاليه که مقام جبرئيل و ملائکه مقربين است متصل ميگردد و اينکه منافات ندارد با اينکه جبرئيل بعضي اوقات بصورت جسماني بر شخص رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نازل شود و همچنين با افضليت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بر جبرئيل و ساير ملائکه مقربين منافات ندارد زيرا واسطه وحي لازم نيست که افضل از موحي اليه (آنکه وحي باو ميشود) باشد و چون مراتب نزول قرآن را در مقدمه صفحه 68- 81 متذکر شده‌ايم در اينجا احتياج به تکرار و توجيهات مفسرين نيست.
3- مُصَدِّقاً لِما بَين‌َ يَدَيه‌ِ مصدقا حال است براي ضمير منصوب نزله که راجع بقرآن ميباشد و صفت قرآن را بيان ميکند که تصديق کننده است کتابهاي آسماني را که پيش از آن بوده چنانچه بيان آن را قبلا متذکر شديم و اينکه جمله خود دليل بر لزوم محبت جبرئيل و قرآن و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بر اهل کتاب است زيرا اگر قرآن بوسيله جبرئيل بر پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نازل نشده بود هيچ دليلي بر نبوت انبياء سلف و کتابهاي آنها نداشتيم و معامله اسلام با يهود و نصاري که آنان را اهل کتاب ميداند و با ساير کفار و مشرکين فرق ميگذارد با اينکه عناد آنها با اسلام از همه بيشتر است از برکت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و جبرئيل و قرآن است.
جلد 2 - صفحه 118
4- هُدي‌ً وَ بُشري لِلمُؤمِنِين‌َ اينکه دو کلمه «هدي و بشري» نيز صفت قرآن را بيان ميکند و دليل ديگري است بر لزوم محبت زيرا محبّت کساني که وسيله هدايت بشر براه رستگاري و سعادت و مبشر او بفيوضات و نعم الهي در آخرت ميباشند بر هر بشري لازم است و چون قرآن هادي و مبشر اهل ايمان است لذا محبت آن و واسطه نزول آن لازم ميباشد.