تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْکَ وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ يَرَوْا کُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حَتَّى إِذا جاؤُکَ يُجادِلُونَکَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ «25»
«1» احتجاج طبرسى، جزء اوّل، صفحه 360 (احتجاج امير المؤمنين على زنديق فى آى متشابهة)
«2» تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 199.
«3» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفحه 253، حديث 4 (باب عقاب القدريّة)
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 245
شأن نزول «1»- ابو سفيان و وليد و عتبه با جمعى ديگر در مسجد الحرام استماع تلاوت قرآن از پيغمبر آخر الزمان مى‌نمودند. پس نضر بن حارث را که تواريخ ملوک عجم خوانده بود و اخبار سلف را مى‌دانست، پرسيدند: اين چيست که محمّد صلى اللّه عليه و آله مى‌خواند آن لعين گفت: من نمى‌دانم چيست، افسانه پيشينيان مى‌خواند، چنانچه من براى شما مى‌خوانم؛ آيه شريفه نازل شد:
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْکَ: و از کفار مکه کسانى‌اند که گوش فرا مى‌دارند به سوى تو وقتى که قرآن مى‌خوانى وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً: و قرار داده‌ايم بر قلوب آنها بسبب اعراضشان غطا و پوشش، يعنى چون آنها از فرط عناد و انکار و استکبار و حقد، تدبر و تفکر نمى‌کنند در آيات قرآنى، به منزله کسانى‌اند که گوئيا واقع ساختيم بر قلوب آنها پوشش أَنْ يَفْقَهُوهُ: به جهت کراهت آنکه فهم کنند آن را وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً: و نهاده‌ايم در گوشهاى آنها سنگينى را به سوء اختيارشان تا حق را نشنوند.
تنبيه- معنى آيه به يکى از چند وجه مؤوّل باشد:
1- اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به جهت فرط عناد و انکار، پس گوئيا آن طبيعى و از صفات طبعى آنها است که مجبولند بر آن.
2- مراد، تمثيل حال بهايم که حق تعالى آنها را آفريده خالى از فطن، و يا به قلوبى که مقدر باشد به غطا؛ يعنى اگر به حسب فرض و تقدير حق تعالى پوششى در قلوب کرده بود، اين قلوب مماثل آن مى‌بود.
3- ختم فى الحقيقه فعل شيطان يا کافر است، لکن چون صدور ختم و غطا از شيطان يا کافر به قدرت الهى است، لذا اسناد به او سبحانه شده، مانند
«1» مجمع البيان ج 2 ص 286.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 246
اسناد فعل به مسبب.
4- چون عروق کفار، راسخ و مستحکم شده در کفر بر وجهى که طريقى باقى نمانده به تحصيل ايمان آنها غير از الجاء و اجبار، که حکمت مقتضى عدم آن است به جهت ابقاء غرض تکليف؛ پس تعبير شده از ترک آن به اکنّه، چه آن سدّ و منع ايمان آنها کرده.
5- حق تعالى به اين کلام ذمّ کفار فرمايد به ضيق نظر و تفکر و استدلال در امر حق، بدين جهت قلوب آنها پوشش و در گوش آنان سنگينى پديد آمده.
وَ إِنْ يَرَوْا کُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها: و اگر ببينند هر معجزه‌اى که از تو مى‌طلبند، ايمان نيارند بدان از فرط عناد و استحکام تقليد در ايشان. پس تکذيب آنها به نهايت رسيده حَتَّى إِذا جاؤُکَ يُجادِلُونَکَ: تا آنکه چون بيايند به تو، جدال و خصومت کنند با تو. يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا: گويند آنهائى که کافرند إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ: نيست اين کتاب تو مگر افسانه پيشينيان که فايده‌اى در تحت آن نيست. و اين موجب کفر باشد، زيرا اصدق حديث را خرافات گفتن، غايت تکذيب است.
تبصره- آيه شريفه دلالت دارد به آنکه مجادله بر آيات الهى و نسبت دادن کتاب سبحانى را به اساطير موجب کفر مى‌باشد، بلکه بايد اذعان نمود به حقيّت و صدقيت اين فرقان مجيد و منزله از جانب خداوند حکيم.