اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِنهُم مَن يَستَمِع‌ُ إِلَيک‌َ وَ جَعَلنا عَلي قُلُوبِهِم أَکِنَّةً أَن يَفقَهُوه‌ُ وَ فِي آذانِهِم وَقراً وَ إِن يَرَوا کُل‌َّ آيَةٍ لا يُؤمِنُوا بِها حَتّي إِذا جاؤُک‌َ يُجادِلُونَک‌َ يَقُول‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا إِن هذا إِلاّ أَساطِيرُ الأَوَّلِين‌َ «25»
و بعضي از اينکه کفار و مشرکين هستند که استماع ميکنند فرمايشات تو را لکن ما قلوب آنها را در محفظه و مستور نموده‌ايم از اينکه تفقّه کنند و درک کنند و در گوشهاي آنها وقر و سنگيني قرار داده‌ايم که نشنوند و اثر نکند در آنها و اگر بينند هر معجزه و آية الهي را ايمان نميآورند باو حتي زماني که بيايند نزد تو مجادله ميکنند ميگويند کساني که کافر هستند که نيست اينکه فرمايشات مگر رومانهاي سابقين مثل قصه رستم و اسفنديار، تفسير اينکه آيه شريفه متفرع بر بيان چند مطلب مهم است:
مطلب اول- همين نحوي که در ظاهر بدن قوي و اسباب و آلاتيست که بتوسط آنها انسان احساساتي دارد بتوسط چشم ديدنيها را احساس ميکند، بتوسط گوش شنيدنيها را، بتوسط ذائقه چشيدنيها را، بتوسط شامّه بوها را، بتوسط لامسه برودت و حرارت و لين و خشونت را، همين نحو از براي روح انسان و آن جوهر ملکوتي و آن لطيفه رباني و آن عقل مجرد از صورت و ماده که در آيات شريفه و لسان اخبار تعبير بقلب ميکنند غير از اينکه قلب صنوبري مادي، خداوند چشم قرار داده که حقايق را مشاهده کند و گوش قرار داده که مواعظ و نصايح و فرامين الهي را در خود تأثير دهد و ذائقه قرار داده که طعم ايمان و اعمال صالحه را درک کند و لذّت برد، و شامّه قرار داده که بوي سعادت و نجات و رستگاري را استشمام کند و لامسه قرار داده که حرارت جهنم و برودت جنة را احساس کند.
مطلب دوم- همين نحو که قواي ظاهريه بسا برخورد بآفات ميکند چشم کور ميشود، زبان لال ميشود، بدن از احساس ميافتد، ذائقه درک مطعومات
جلد 7 - صفحه 37
نميکند، شامّه بوي خوش را استشمام نميکند. همين نحو حواس روح از کار ميافتد و آفت آنها عناد و عصبيت و ساير اخلاق رذيله: کبر، حسد، بغضاء و اعمال سيّئه، فسق و فجور و فحشاء و منکرات است. چشم روح نمي‌بيند، گوش او نميشنود زبان او اقرار و اعتراف نميکند، شامّه بوي عطر ايمان و اعمال نيک و گند کفر و اعمال زشت را استشمام نميکند، لامسه خشونت ظلم و ايذاء و لينيت عدل و احسان را نمي‌فهمد و احساس نميکند.
مطلب سوم- اگرچه اينکه امور در تحت اختيار عبد است لکن عقوبت دنيوي آنها است که در اثر معاصي و طغيان اسباب و وسائل معصيت بر آنها بيشتر فراهم ميشود و خداوند بآنها مهلت ميدهد تا هر قدر بتوانند ازدياد در معصيت کنند و اينکه معناي خذلان است چنانچه مثوبة دنيوي اهل ايمان و اعمال صالحه اينست که بيشتر اسباب هدايت و عبادت بر آنها فراهم ميشود که بدرجات عالي‌تر نائل شوند و اينکه معناي توفيق است و از اينکه جهه استناد فعل بخداوند صحيح است، پس از طي‌ّ اينکه مطالب شروع ميکنيم در تفسير:
وَ مِنهُم مَن يَستَمِع‌ُ إِلَيک‌َ من تبعيضيه يعني تمام کفار و مشرکين اينکه نحو نيستند چه بسيار از آنها قابل هدايت هستند و چشم و گوش آنها باز است لکن بعض آنها کساني هستند که بگوش ظاهر استماع ميکنند فرمايشات درربار شما را و لکن قلوب آنها از عناد و عصبيت و کبر و نحو اينها پر است که اطراف قلب آنها را گرفته‌ايم که اثر در آنها نميکند وَ جَعَلنا عَلي قُلُوبِهِم أَکِنَّةً نسبت جعل بخداوند بمناسبت اينست که هيچ امري در عالم واقع نميشود تا قضاي الهي و مشيت او اقتضاء نکند و لو افعال اختياري حتي المعاصي و منافي با اختيار و صحت عقوبت نيست در دعاء کميل ميخواني
(اجريت علي‌ّ حکما اتّبعت فيه هوي نفسي و لم احترس فيه من تزيين عدوّي فغرّني بما اهوي و اسعده علي ذلک القضاء الدعاء)
جلد 7 - صفحه 38
و آيات شريفه در اينکه موضوع بسيار داريم مثل فَيُضِل‌ُّ اللّه‌ُ مَن يَشاءُ وَ يَهدِي مَن يَشاءُ ابراهيم آيه 4، و مثل سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيث‌ُ لا يَعلَمُون‌َ سوره قلم آيه 44 و اعراف 181، و مثل إِنَّما نُملِي لَهُم لِيَزدادُوا إِثماً آل عمران آيه 172، و غير از اينکه آيات.
اکنّة ظرف شي‌ء است که تمام اطراف آن چيز را گرفته و روزنه از براي آن باز نباشد بَيض‌ٌ مَکنُون‌ٌ صافات آيه 47، و هوي و هوس و کبر و نخوت و عناد و عصبيت و حب‌ّ دنيا، مال و جاه و رياست اطراف قلب آنها را گرفته و بهيچ راهي مستقيم نميشوند و انذار و موعظه و نصيحت بآنها تأثير نميکند چنانچه اکثر اهل اينکه زمان چنينند أَن يَفقَهُوه‌ُ نور علم و فهم در دلهاي آنها راه ندارد وَ فِي آذانِهِم وَقراً و گوش قلب آنها را چنان کر کرده که نداي حق که سرتاسر عالم را پر کرده نميشنوند چشم قلب کور شده، زبان قلب لال شده صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَعقِلُون‌َ بقره آيه 166.
وَ إِن يَرَوا کُل‌َّ آيَةٍ از آيات الهيه تکوينيه و تشريعيه انبياء و اولياء و معجزات آنها و آثار قدرت و عظمت حق را مشاهده نميکنند، انبياء را کذّاب و ساحر و مجنون ميپندارند، معجزات را سحر ميخوانند، آثار را مستند بطبيعت ميدانند لا يُؤمِنُوا بِها چنانچه بنوح (ع) خطاب شد أَنَّه‌ُ لَن يُؤمِن‌َ مِن قَومِک‌َ إِلّا مَن قَد آمَن‌َ هود آيه 38، و خود حضرت نوح عرض کرد وَ قال‌َ نُوح‌ٌ رَب‌ِّ لا تَذَر عَلَي الأَرض‌ِ مِن‌َ الکافِرِين‌َ دَيّاراً إِنَّک‌َ إِن تَذَرهُم يُضِلُّوا عِبادَک‌َ وَ لا يَلِدُوا إِلّا فاجِراً کَفّاراً نوح آيه 27 و 28.
حَتّي إِذا جاؤُک‌َ يُجادِلُونَک‌َ جدل آنست که کلمات لا طائل بگويد براي غلبه بر خصم و ادله حقه را حمل بر باطل کند يَقُول‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا اينکه نوع کفار متعصب عنود جهود ان هذا ان نافيه يعني نيست اينکه معجزات و اينکه قرآن مجيد
جلد 7 - صفحه 39
و اينکه مواعظ و نصايح و اينکه انذار و تبشير إِلّا أَساطِيرُ الأَوَّلِين‌َ داستانهاي سابقين و قصه‌هاي دراويش و رومانهاي پيشينيان مثل داستان رستم و حسين‌کرد و ليلي و مجنون و شيرين و فرهاد و کشمکش پري و جن و ديو و بشر مثل کتاب هزار داستان و فردوسي و امثال و اشباه اينها که براي سرگرمي جهال و عوام نوشته شده ولي باز هم اينکه مزخرفات، امروزه براي سرگرمي سينما، تماشاخانه، تفريح‌گاهها قمارخانه، رقاصخانه، شرب مسکرات رواج بسزايي دارد و کفار دستگاه دين را هم در قطار اينکه امور آورده خذلهم اللّه جميعا و هدانا بنور معرفته.