اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو تَري إِذ وُقِفُوا عَلَي النّارِ فَقالُوا يا لَيتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّب‌َ بِآيات‌ِ رَبِّنا وَ نَکُون‌َ مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ «27»
و اگر ميديدي هنگامي که اينها واقف شدند بر آتش پس گفتند اي کاش ما برميگشتيم و تکذيب نميکرديم بآيات پروردگارمان و ميبوديم از مؤمنين.
بعضي از قرّاء لا نکذّب و نکون را بضم باء و نون قرائت کردند و عطف بر نردّ دانسته مدخول يا ليتنا، و بعضي نکذّب را بضم‌ّ باء و نکون بنصب لکن سياهي قرآن که نزد ما فقط اعتبار دارد هر دو بنصب است و مفاد: ان لا نکذّب و ان
جلد 7 - صفحه 42
نکون است.
وَ لَو تَري إِذ وُقِفُوا عَلَي النّارِ بعض مفسرين گفتند اذ دخلوا في النار و بعضي گفتند معني بودن نار است فوق رؤسهم و بعضي گفتند تحت اقدامهم و تمام راجع بقيامت است و مستقبل محقق الوقوع حکم ماضي دارد لذا فرمود وقفوا لکن ظاهر اينست که مراد از وقوف اطلاع و يقين است مي‌گويي بر فلان امر واقف شدم و اينکه در همان حال احتضار است که معاينه ميکند و جاي خود را در جهنم مشاهده ميکند و حقانيت ايمان را درک ميکند و يقين پيدا ميکند لکن سودي ندارد وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ نساء آيه 22، و برگشتن هم ندارد فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ اعراف آيه 32.
فَقالُوا يا لَيتَنا نُرَدُّ مراد برگشتن بدنيا است و اينکه آرزو را کفار هم موقع احتضار و هم در قبر و هم در قيامت ميکنند لَو لا أَخَّرتَنِي إِلي أَجَل‌ٍ قَرِيب‌ٍ فَأَصَّدَّق‌َ وَ أَکُن مِن‌َ الصّالِحِين‌َ منافقين آيه 10 حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ رَب‌ِّ ارجِعُون‌ِ لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً فِيما تَرَکت‌ُ مؤمنون آيه 101 رَبَّنا أَخرِجنا مِنها فَإِن عُدنا فَإِنّا ظالِمُون‌َ مؤمنون آيه 109.
فَقالُوا يا لَيتَنا ليت از براي تمنّي است و با رجاء فرق دارد، رجاء در مورديست که احتمال يا ظن بوصول داشته باشد مثل تاجري که در تجارت رجاء نفع داشته باشد و زارع در زراعت رجاء ثمر داشته باشد و عابد در عبادت رجاء ثواب داشته باشد. و تمنّي با يأس از وصول هم صادق آيد و اينکه تمني بسا ممدوح است مثل تمني شيعيان که در کربلا بودند و در رکاب ابي عبد اللّه عليه السّلام بدرجه رفيعه شهادت رسيده بودند مي‌گويي
( يا ليتني کنت معکم فافوز معکم)
و در حديث است
(من احب‌ّ عمل قوم حشره اللّه معهم)
و بسا مذموم مثل تمني قوم موسي مقام قارون
جلد 7 - صفحه 43
را يا لَيت‌َ لَنا مِثل‌َ ما أُوتِي‌َ قارُون‌ُ قصص آيه 79.
نردّ ردّ بمعني رجوع است يعني برگرديم بدنيا و اينکه امري است غير واقع بحسب آيه شريفه کَلّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها مؤمنون آيه 101، ولي امکان عقلي بلکه وقوعي دارد مثل هفتاد نفر قوم موسي وَ اختارَ مُوسي قَومَه‌ُ سَبعِين‌َ رَجُلًا لِمِيقاتِنا الايه اعراف آيه 154، و مثل احياء موتي حضرت عيسي و مثل زمان رجعت ائمه (ع) و اصحاب و بعض شيعيان و نحو اينها.
وَ لا نُکَذِّب‌َ بِآيات‌ِ رَبِّنا منصوب بان مقدّره يعني و ان لا نکذّب بعد الردّ مثل رَب‌ِّ ارجِعُون‌ِ لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً مؤمنون آيه 101، ديگر تکذيب نکنيم آيات پروردگارمان را وَ نَکُون‌َ مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ يعني ان نکون و ايمان بياوريم و از مؤمنين باشيم نه اينکه معني اينکه باشد که اي کاش تکذيب نکرده بوديم و جزو مؤمنين بوديم که مفاد قرائت بضم است چنانچه گذشت و گفتيم خلاف ظاهر است و شاهد بر معناي مختار آيه شريفه بعد است.