اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قالُوا إِن هِي‌َ إِلاّ حَياتُنَا الدُّنيا وَ ما نَحن‌ُ بِمَبعُوثِين‌َ «29»
و گفتند نيست اينکه زندگاني مگر همين حيات دنيوي و ديگر ما مبعوث نخواهيم شد اينکه آيه يکي از مشکلات قرآنيست زيرا منکرين بعث فقط منحصر بطبيعي دهري که در اخبار بزنديق تعبير ميکنند که اصلا وجود حق را منکر هستند و الّا ملّيين عالم حتي مشرکين مسئله معاد را معترف هستند و عقيده خود را حق ميدانند و در معاد اهل نجات و ديگران را بر باطل و اهل عذاب بنا بر اينکه آيات قبل از قوله تعالي وَ مِنهُم مَن يَستَمِع‌ُ إِلَيک‌َ تمام راجع باين دسته کفار است و اينکه مطلب منافيست با آيه بعد که فرداي قيامت قسم ميخورند در قولشان بَلي وَ رَبِّنا که اعتراف بوجود رب‌ّ دارند.
و حل‌ّ اينکه اشکال بدو نحو ممکن است يکي به اينکه منکرين معاد دو دسته هستند يک دسته همان دهري طبيعي است که ميگويد وَ ما يُهلِکُنا إِلَّا الدَّهرُ جاثيه آيه 23.
و دسته دوم تناسخيه هستند که معترف بحق هستند و معاد را هم در اينکه دنيا ميدانند و مثل دهري نيستند که بگويد فات و مات و اينها هم چهار مذهب دارند نسخ و رسخ و مسخ و فسخ.
1- ميگويند انسان موقعي که از دنيا رفت روح او تعلق ميگيرد بانسان
جلد 7 - صفحه 46
ديگري اگر نيک کردار است بانسان صالح و اگر بد کردار است بانسان طالح و هکذا الي غير النهاية و اينکه دنيا هميشه باقيست و قيامتي و بهشت و جهنمي نيست ولي خدا را معتقد هستند.
2- ميگويند پس از موت روح تعلق ميگيرد بحيوانات اگر نيک کردار است بحيوانات خوش الحان زيبا و اگر بد عملست بحيوانات زشت بد الحان.
3- بنباتات يا طيّبات از مأکولات يا بخبائث.
4- بجمادات يا بجواهرات و معادن يا باحجار و رماد، پس انکار معاد بمعناي حق با اعتراف بوجود رب‌ّ منافات ندارد.
و ممکن است حل اشکال بنحو ديگري که بگوئيم طبيعي منکر الوهيت، فرداي قيامت که تمام مطالب مشهود ميشود اعتراف بحق ميکند. شروع بتفسير وَ قالُوا إِن هِي‌َ همان کفار سابق الذکر گفتند ان هي و تعبير بتانيث براي حيات است يعني حياتي نيست مگر حيات اينکه دنيا و ديگر ما زنده نخواهيم شد در قيامت براي حساب و جزاء إِلّا حَياتُنَا الدُّنيا و تعبير بدنيا نه مقابل عقبي باشد زيرا عقبي را اصلا معتقد نيست بلکه مراد حيات حاضر است و فنايي هم ندارد وَ ما نَحن‌ُ بِمَبعُوثِين‌َ بعث و نشر و حساب و ثواب و عقابي و جنّت و ناري نيست چنانچه گفتيم.