اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو تَري إِذ وُقِفُوا عَلي رَبِّهِم قال‌َ أَ لَيس‌َ هذا بِالحَق‌ِّ قالُوا بَلي وَ رَبِّنا قال‌َ فَذُوقُوا العَذاب‌َ بِما کُنتُم تَکفُرُون‌َ (30)
و اگر ميديدي زماني که واقف شدند اينکه کفار بر پروردگار خود فرمود آيا نيست اينکه (بعث قيامت) بحق گفتند بلي حق است قسم بپروردگار ما فرمود پس بچشيد عذاب را بسبب آنچه که بوديد کافر ميشديد.
جلد 7 - صفحه 47
وَ لَو تَري إِذ وُقِفُوا عَلي رَبِّهِم راجع بقيامت است و روز بعث که اينها منکر بودند بقرينه قال‌َ أَ لَيس‌َ هذا بِالحَق‌ِّ که اسم اشاره راجع بهمان است که تکذيب ميکردند و تعبير به: اذ وقفوا بصيغه ماضي مفسرين گفتند مضارع محقق الوقوع حکم ماضي دارد لکن ميتوان گفت که جمله و لو تري که مضارع است اشاره برؤيت حضرت رسالت است در قيامت، کلمه اذ زمانيه است و البته زمان رؤيت شي‌ء بعد از وقوع آن شي‌ء است تا واقع نشود قابل رؤيت نيست پس مفاد اينکه جمله اينست که در روز قيامت موقعي که مي‌بيني که اينها واقف شده‌اند بر پروردگار و بالجمله وقوف آنها ماضي بودن آن نسبت بزمان رؤيت است.
قالُوا بَلي در جواب نفي اگر نعم گفته شود تصديق نفي است و اگر بلي گفته شود اثبات است مثل أَ لَست‌ُ بِرَبِّکُم قالُوا بَلي اعراف آيه 171، و در جواب اثبات عکس است مثل إِن‌َّ لَنا لَأَجراً إِن کُنّا نَحن‌ُ الغالِبِين‌َ قال‌َ نَعَم اعراف آيه 111.
و ربّنا صيغه قسم باللّه و تاللّه و اللّه، و او واو قسم است قال‌َ فَذُوقُوا العَذاب‌َ فاعل قال و مرجع ضمير ربّهم است که قبلا ذکر شده و اينکه گفتند ملک است وجهي ندارد و ذکري قبلا نشده از ملک و تعبير بذوق شايد اينکه باشد که قوّه ذائقه بيش از ساير قوي مثل باصره، شامّه، سامعه، لامسه درک حقيقة شي‌ء را ميکند بِما کُنتُم تَکفُرُون‌َ کافر بروز جزاء بودند که گفتند وَ ما نَحن‌ُ بِمَبعُوثِين‌َ و مراد از ما در کلمه بما همان بعث است، و باء سببيه است يعني سبب و علت عذاب همان انکار بعث است، و ادلّه بعث قطع نظر از آيات قرآني که متجاوز از هزار آيه و از اخبار متواتره و ضرورت دين اسلام بلکه جميع اديان بسيار است زيرا اگر بعث نباشد ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و انذار و تبشير و وعد و وعيد لغو ميشود و فرق بين مؤمن و کافر، مطيع و عاصي، ظالم
جلد 7 - صفحه 48
و مظلوم، عادل و فاسق، سعيد و شقي برداشته ميشود و تفصيل اينها را در مجلد سوم کلم الطيب داده‌ايم مراجعه فرمائيد.