اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قَد خَسِرَ الَّذِين‌َ کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللّه‌ِ حَتّي إِذا جاءَتهُم‌ُ السّاعَةُ بَغتَةً قالُوا يا حَسرَتَنا عَلي ما فَرَّطنا فِيها وَ هُم يَحمِلُون‌َ أَوزارَهُم عَلي ظُهُورِهِم أَلا ساءَ ما يَزِرُون‌َ (31)
بتحقيق زيان بردند کساني که تکذيب کردند بلقاء خداوند تا زماني که آمد آنها را ساعت قيامت ناگاه گفتند اي واي حسرت بر ما بر آنچه کوتاهي کرديم در او و اينها برميدارند سنگيني گناهان خود را بر کرده‌هاي خود آگاه باشيد بد است آنچه را که بر خود تحمل ميکنند.
قَد خَسِرَ الَّذِين‌َ گفتيم خسران سرمايه از دست دادن است سرمايه عمر دنيا را از دست دادند کَذَّبُوا بِلِقاءِ اللّه‌ِ تکذيب معاد را نمودند و مراد از لقاء الهي نه آنست که مجسمه قائل هستند که ميگويند خداوند در قيامت بالاي تخت خود که عرش است روي کرسي خود مي‌نشيند و حکم ميفرمايد و مؤمنين او را ميبينند و کفار از ملاقات او محروم هستند زيرا ببرهان عقل و نقل جسمية که مرکب از ماده و صورت باشد بر خداوند محال است و موجب احتياج ميشود صورت محتاج بماده ماده محتاج بصورت، جسم محتاج بمکان و محتاج باجزاء غير متناهي و محتاج بمؤلّف و مرکّب بالکسر و احتياج از لوازم ذاتيه ممکن است و ساحت قدس واجب غني بالذات منزّه است از احتياج، بلکه مراد آثار قدرت و عظمت و رحمت و مغفرت و مثوبت و عقوبت و غضب پروردگار است که فرداي قيامت مشهود جميع خلائق است پس مراد تکذيب همچه روزيست.
حَتّي إِذا جاءَتهُم‌ُ السّاعَةُ ساعت قطعه از زمان است ولي مراد قيامت
جلد 7 - صفحه 49
است و از براي قيامت اسماء بسيار است که يکي از آنها ساعت است اقتَرَبَت‌ِ السّاعَةُ قمر آيه 1 وَ أَن‌َّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيب‌َ فِيها وَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَبعَث‌ُ مَن فِي القُبُورِ حج آيه 7 بغتة يعني ناگاه اشاره به اينکه انتظار او را نداشتند و خيال او را نميکردند و زمان او را نميدانستند بطرفة العين باراده حق بر پا ميشود مقدمات و مؤخّراتي ندارد اسباب و لوازمي احتياج ندارد وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ نحل آيه 79.
قالوا آن کفاري که منکر بعث بودند يا حَسرَتَنا تعبير بکلمه يا اشاره ببزرگي حسرت و اهميت او است و حسرت قريب المعني است با ندامت الّا اينکه ندامت پشيمانيست از اعمال زشت و اخلاق رذيله و عقائد باطله، و حسرت تأسف از فوت ايمان و اعمال صالحه و اخلاق حميده است بعبارت ساده حسرت از دست دادن منافع است و ندامت از ارتکاب مضارّ عَلي ما فَرَّطنا فِيها تفريط کوتاهي و تقصير است و افراط تجاوز و تعدّي است، افراط در معاصيست و تفريط در عبادات است و ضمير فيها راجع باعمال حسنه و عقائد حقّه و اخلاق فاضله است که از جمله يا حسرتنا و جمله ما فرطنا استفاده ميشود.
وَ هُم يَحمِلُون‌َ أَوزارَهُم عَلي ظُهُورِهِم يکي از محسنات کلام تشبيه معقول بمحسوس است مثل الرَّحمن‌ُ عَلَي العَرش‌ِ استَوي که عرش احاطه است بر جميع موجودات مثل سلطاني که بر عريکه سلطنت نشسته و تمام مملکت در حيطه تصرف او است و در قرآن و خطب و اخبار و کلمات نظائر بسيار داريم، علم را تشبيه بنور ميکنند، ايمان را تشبيه بمأکول بسيار لذيذ ميکنند، عقل را بقلب و هکذا در اينجا معاصي را که مرتکب شده تشبيه ببار سنگين کرده که حمال بر گرده خود بار کرده و بنفس افتاده و قدرت بر حرکت ندارد و بسا او را تلف ميکند يا موجب حدوث مرض مهلک ميشود بخصوص اگر بد بار باشد که بيشتر باعث رنج او ميشود
جلد 7 - صفحه 50
لذا ميفرمايد أَلا ساءَ ما يَزِرُون‌َ باريست که هر مثقال بلکه هر ذره او چه اندازه عذاب دارد فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ زلزال آيه 7 و 8، چه رسد بباري که از کوه‌ها سنگين‌تر باشد مگر عفو و مغفرت الهي شامل شود که مثل برگ خزان ريزش کند و از تحمل مشاق او راحت شود.