تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (97)
شان نزول: در مجمع طبرسى از ابن عباس نقل نموده که «ابن صوريا» با جماعتى از يهود اهل فدک خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به مدينه آمدند، سؤالاتى چند نمودند:
1- پرسيدند: خواب پيغمبر آخر الزمان چه قسم است؟ فرمود:
چشمهاى من خواب و قلب من بيدار است، گفتند: راست گفتى.
2- پرسيدند: بچه از مرد است يا از زن؟ فرمود: استخوان و عصب و رگها از مرد است، اما گوشت و خون و ناخن و مو از زن باشد، گفتند:
راست فرمودى.
3- پرسيدند چيست که بچه شبيه عموهايش گردد که هيچ شباهتى به خالوهاى خود ندارد، يا شبيه به خالوهاى خود باشد که هيچ شباهت به عموها ندارد؟ فرمود: هر کدام از آب‌هاى آن دو غلبه کند، شبيه به او گردد، گفتند: راست گفتى.
4- پرسيدند: خبر ده ما را از پروردگار خود؟ خداى تعالى سوره مبارکه قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را تا آخر نازل فرمود.
5- ابن صوريا گفت: يک سؤال است اگر بگوئى هر آينه ايمان آوريم به تو و پيروى کنيم تو را، کدام ملک وحى را بر تو نازل نمايد؟ فرمود:
جبرئيل. گفت دشمن ما باشد، نازل مى‌شود به قتال و شدت و حرب، و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 208
ميکائيل نازل شود بى‌يسر و وسعت؛ پس اگر ملک وحى ميکائيل بود، هر آينه ايمان مى‌آورديم؛ آيه شريفه نازل شد «1»:
قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ: بگو اى پيغمبر در جواب آنها هر که باشد دشمن جبرئيل، پس او دشمن خدا است. فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِکَ: پس بدرستى که جبرئيل نازل مى‌کند قرآن را بر قلب تو، بِإِذْنِ اللَّهِ: به فرمان خدا، مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ: در حالتى که تصديق کننده است اين قرآن مر کتاب‌هائى که قبل نازل شده و اکنون در دست آنها است مانند تورات و انجيل و زبور. وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ: و اين قرآن راهنماى بنده است به حق و سعادت، و مژده دهنده است مر مؤمنان را به نجات از درکات مهلکه و رسيدن به درجات عاليه.
نکته: اختصاص هدايت به مؤمنين، به جهت آنست که چون ايشان قبول کنند هدايت را و آثار هدايت از آنها ظاهر گردد، لذا هدايت، خصوصيت يافته؛ و الّا قرآن در اولين مرحله باعث هدايت، و حق تعالى از راه لطف براى راهنمائى عموم بندگان در هر عصر و زمان نازل فرموده است، منتها گروهى به سوء اختيار از آن اعراض کنند و مهتدى نشوند و بشارت ندارند.
در انوار گفته: ظاهر آنست که «فانه» تا آخر جواب شرط باشد و معنى آنکه هر که دشمنى کند به جبرئيل، پس انصاف نداده و کافر شده به آنچه با او مى‌باشد از کتاب به جهت نزول او بر توبه وحى، زيرا ترک کتابى نموده که مصدق کتب متقدمه است، پس جواب محذوف و اقامه علت شده در مقام آن.