تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَيْکَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ (35)
«1» بحار الانوار، جلد 14، صفحه 293.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 258
بعد از آن رسول را به قطع طمع ايمان اهل شرک اعلام فرمايد:
وَ إِنْ کانَ کَبُرَ عَلَيْکَ إِعْراضُهُمْ: و اگر چنان است که بزرگ مى‌نمايد، يعنى گران و دشوار است بر اعراض ايشان از قبول دين حق و امتناع ايشان از اتباع و انقياد اوامر و نواهى حقه، تو، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ:
پس اگر استطاعت دارى و مى‌توانى اينکه بجوئى سوراخى در زمين، يعنى منفذى که به آن در آئى و به جوف و تخوم زمين رسى أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ: يا بالا روى به نردبانى در آسمان فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ: پس بياورى آيه‌اى را به ايشان تا بدان سبب ملجأ شده و ايمان آرند پس چنان کن. مقصود اين بيان، فرط حرص آن حضرت است بر اسلام قوم بر وجهى که هر آيتى اقتراح مى‌کردند در صدد آن بود که به ايشان آورد. حاصل آنکه اگر قدرتى مى‌داشت، معجزه و آيتى را که ملجأ سازنده ايشان باشد به ايمان از تحت ارض يا فوق آسمان بياورد، البته آن را به ايشان مى‌آورد، به جهت بسيارى اميد به ايمان آنها وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ: و اگر خواستى، خداى تعالى و حکمت الهى مقتضى الجاء و اکراه ايشان بود بر ايمان و قهر و جبر آنها بر آن لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى: هر آينه جمع کردى ايشان را بر هدايت به آيات ملجئه و مکرهه؛ و لکن چنين نمى‌کند، زيرا اين الجاء و اکراه، خلاف حکمت است، يعنى چون حکم الهى مقتضى آنست که بندگان به اختيار ايمان آرند نه بر وجه اجبار، و آنها به جهت عناد و جحود و فرط استکبار نظر در آيات تو نمى‌کنند و تأمل در آن ننمايند و بر وجه اقتراح از تو آيات مى‌طلبند نه به قصد اهتداء و ارشاد، پس حکمت الهى اقتضا نمايد که آنها را در وادى خذلان گذاشته، نظر لطف را از ايشان بردارد و بر وجه الجاء ايشان را بر ايمان ندارد، زيرا منافى تکليف و ثواب و عقاب است؛ و چون چنين است فَلا تَکُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ: پس مباش از نادانان به آنکه ايمان اجبارى، منافى
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 259
حکمت است. يا جزع مکن در موضع صبر، و حريص مباش در چيزى که واقع نشود، تا حال تو، به حال جهّال، متقارب نگردد.
تبصره- خطاب به آن حضرت، لکن مراد امت مى‌باشد، چنانچه عياشى از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: نزل القرآن بايّاک اعنى و اسمعى يا جارّة. «1» اين فرمايش ضرب المثلى است براى متکلم که به کلام خود قصد نمايد غير مخاطب را. بنابر اين تمام آياتى که از اين گونه خطابات است مراد امت مى‌باشند.