اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّما يَستَجِيب‌ُ الَّذِين‌َ يَسمَعُون‌َ وَ المَوتي يَبعَثُهُم‌ُ اللّه‌ُ ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ يُرجَعُون‌َ (36)
منحصرا کساني اجابت ميکنند دعوت تو را که ميشنوند فرمايشات تو را (يعني بقلب آنها اثر ميکند) و مرده‌ها را خداوند مبعوث ميفرمايد پس از بعثت بسوي خدا رجوع ميکنند.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر سه جمله است: جمله اولي إِنَّما يَستَجِيب‌ُ الَّذِين‌َ يَسمَعُون‌َ مکرر گفته‌ايم که سميع دو معني دارد يکي مقابل صمم که کري باشد و ديگر بمعني ترتيب اثر مي‌گويي فلاني حرف‌شنو است که در نماز مي‌گويي (سمع اللّه لمن حمده) يا در صفات الهي سميع الدعاء است و اينجا باين معني است که کساني که اجابت دعوت تو را ميکنند و ايمان ميآورند کساني هستند که معجزات را درک ميکنند و آيات شريفه قرآن در قلب آنها اثر ميگذارد مقابل کفار و مشرکين که اعراض ميکنند و اينکه جمله براي تسليت خاطر رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که محزون نباشد مؤمنين اجابت دعوت تو را ميکنند و همين اندازه براي تو کافيست چنانچه در جاي ديگر ميفرمايد يا أَيُّهَا النَّبِي‌ُّ حَسبُک‌َ اللّه‌ُ وَ مَن‌ِ اتَّبَعَک‌َ مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ انفال آيه 66، و اينکه جمله مربوط بآيه قبل است.
جمله دوم وَ المَوتي يَبعَثُهُم‌ُ اللّه‌ُ مفسرين توهم کردند که اينکه جمله هم مربوط بما سبق است و گفتند مراد از موتي کفار هستند که اعراض کردند در حکم موتي هستند و اينکه تفسير مناسب با کلمه يبعثهم اللّه نيست بلکه مناسب با اينکه معني بود
جلد 7 - صفحه 58
که بفرمايد و الموتي لا يسمعون و لا يستجيبون بلکه راجع بامر بعثت است و مراد از موتي جميع اموات است از مؤمن و کافر که فرداي قيامت مبعوث خواهند شد جمله سوم ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ يُرجَعُون‌َ که پس از بعثت در محکمه عدل الهي وارد ميشوند و هر که جزاي خود را مي‌بيند از ثواب و عقاب، بهشت و جهنم، خير و شرّ و اينکه هم يک نوع تسليت قلب مبارک رسالت است و خلاصه کلام اينکه خداوند اولا براي تسليت قلب رسول ميفرمايد اينها قابل هدايت نيستند و ثانيا خداوند تو را ياري ميکند و بر آنها چيره و غالب خواهي شد و آنها بکيفر خود ميرسند.
و ثالثا تو را کفايت ميکند کساني که ايمان آوردند و بايمان کفار نيازمند نيستي و رابعا بر فرض که در دنيا گرفتار نشدند و مردند مبعوث خواهند شد و در شکنجه و عذاب الهي دچار خواهند شد.