تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْکِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (38)
بعد از آن در بيان کمال قدرت و حسن تدبير و حکمت خود فرمايد:
وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ: و نيست هيچ جنبنده در زمين يعنى حيوانى که بر روى زمين حرکت کند وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ: و نه هيچ پرنده‌اى که در هوا
«1». بحار الانوار، جلد 52 صفحه 181، حديث 4.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 262
پرواز کند به بالهاى خود إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُکُمْ: مگر ايشان گروهى‌اند مثل شما، يعنى مانند هر يک از شما احوالشان محفوظ، و عمرشان مقرّر، و ارزاق آنها مقدّر، و نظير شما در اين آفرينش و حيات و ممات و کثرت مرد و زن و تزايد و تناسل، و در دلالت بر وجود صانعى که مدبر و قادر و عالم و حىّ است.
تبصره- آيه اشعار دارد بر آنکه جايز نيست بندگان ظلم بر حيوانات کنند، چه حق تعالى ساکن آنها و منتفى آنها است، و لذا بعضى در معنى آيه گفته‌اند:
آنها همچون شمااند در مردن و زنده شدن براى انتصاب و اخذ اعواض تا حق هر صاحب حقى به او رسد و هيچ مظلومى را بر ظالمى حقى نماند. فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله «1»: ينتصف من الشّاة القرناء للشّاة الجمّاء: يعنى حق گرفته شود از گوسفند شاخدار براى گوسفند بى‌شاخ.
و حديث است «2» که: چون خلايق را به موقف، عرض بدارند و بساط عدل بگسترانند، منادى از جانب حق تعالى ندا کند هر مظلومى که بر ظالمى حقى دارد برخيزد و داد خود را از او بخواهد؛ و به جلال و عزت من که امروز مثقال ذره‌اى ظلم ظالم بر مظلوم نرود و الّا آن ظلم را من کرده باشم. پس خداوند جمله حيوانات را که بر آنها ظلمى شده محشور و در عرصه قيامت جمع، و عدل فرمايد ميان آنها. پس بعد امر فرمايد خاک شويد، همه خاک شوند؛ کفار چون اين را ببينند هر يک گويند «يا لَيْتَنِي کُنْتُ تُراباً» «3» از أبو ذر مروى است «4»: ما خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بوديم، دو گاو وحشى بر يکديگر شاخ زدند. آن حضرت فرمود: مى‌دانيد براى چه شاخ زدند؟
عرض کرديم: نه، يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله. فرمود: لکن خدا مى‌داند و زود است حکم فرمايد ميان آنها.
ما فَرَّطْنا فِي الْکِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: فرو نگذاشتيم در لوح محفوظ چيزى را، بلکه آن مشتمل است بر کبير و صغير، و دقايق امور علوى و سلفى، و امر هيچ
«1». مجمع البيان، جلد 2، صفحه 298.
«2». مجمع البيان، جلد 2، صفحه 298.
«3» نبأ، آيه 40.
«4» مجمع البيان، ج 2 ص 298.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 263
حيوانى و نباتى و جمادى در آن فروگذار نشده که «وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلَّا فِي کِتابٍ مُبِينٍ» «1». اکثر مفسران بر آنند مراد به کتاب قرآن است، چه در آن مدوّن باشد آنچه محتاج اليه امر دين است مجملا يا مفصلا از بيان حلال و حرام، و قصص و امثال و مواعظ و اخبار؛ و آنچه مجمل است، بيانش را به تفصيل پيغمبر صلى اللّه عليه و آله واگذاريم «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» «2» و از احتجاج هر فرقه فروگذار نکرديم.
از ابن مسعود مروى است که گفت: چيست مرا که لعن نکنم آن کسى را که خدا در کتابش لعن نموده، يعنى واشمه و مستوشمه و واصله و مستوصله. زنى شنيد، در جميع قرآن نظر کرد، آيتى به اين مضمون نيافت. نزد او رفت، گفت:
يا عبد اللّه، ديشب قرآن را نظر نمودم و لعن واشمه را نيافتم. گفت: اگر قرائت مى‌نمودى مى‌دانستى. زيرا فرمود خداى تعالى «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» و از آنچه حضرت رسول براى ما آورده فرمود: «لعن اللّه الواشمة و المستوشمة و الواصلة و المستوصلة. «3».
بيان- واشمه- زنى است که سوزن زند به بدن و سرمه به آن داخل کند تا سبز شود (يعنى خال کوبد) مستوشمه- زنى است که خال به او کوبند. واصله- زنى است که وصل کند موى زنى را به زنى ديگر. مستوصله- زنى است که اين کار با او نمايند. نزد بعضى مراد به کتاب، لوح محفوظ است که در آجال و ارزاق و آثار مکتوب است، لکن مؤيد قول اکثر باشد آنچه در کتاب عيون- صدوق روايت نموده: انّ اللّه لم يقبض نبيّه حتّى اکمل له الدّين و انزل عليه القران، فيه تفصيل کلّ شى‌ء بين فيه الحلال و الحرام و الحدود و الاحکام و جميع ما يحتاج اليه النّاس کمّلا فقال عزّ و جلّ ما فرّطنا فى الکتاب من شى‌ء. «4» در حديث وصف امامت، حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: جاهل شدند قوم، و خدعه
«1» انعام آيه 59.
«2» حشر، آيه 9.
«3» مجمع البيان ج 2 ص 298.
«4» اصول کافى، کتاب الحجّة، جلد اوّل، صفحه 198، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 264
نمودند به آراء خود. بدرستى که خداى تعالى قبض روح نکرد پيغمبرش را تا آنکه کامل فرمود دين را و نازل فرمود بر او قرآن را که در آنست تفصيل هر شيئى، بيان نمود در آن حلال و حرام و حدود و احکام را و جمع آنچه محتاجند مردم بسوى او کاملا. پس فرمود خداى عزّ و جلّ «ما فَرَّطْنا فِي الْکِتابِ مِنْ شَيْ‌ءٍ».
ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ: پس همه امم به سوى جزاى پروردگار خود محشور شوند تا مطيعان را ثواب دهند و عاصيان را عقاب کنند.