تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (39)
چون با وجود ظهور اين آيات، بر کمال علم و عظم قدرت او، کفار متنبه نشدند و در عناد و لجاج خود ماندند، لذا در صفت آنها فرمايد:
وَ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا: و آنانکه تکذيب کردند آيات ما را که قرآن و يا ساير حجج بيّنه است صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِي الظُّلُماتِ: کرانند از شنيدن اين آيات:
دالّه بر وحدانيت و ربوبيت و کمال علم و عظم قدرت او سبحانه، آن نوع شنيدنى که نفوس آنها متأثر گردد. و گنگانند از سخن گفتن حق در تاريکيهاى کفر که به هيچ وجه راه به حق نمى‌برند، و يا در ظلمت تقليد و عنادند. يا کفار در آخرت به اين صفات محشور شوند و آيه «لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى» «1» مؤيد اينست.
مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ: هر که را خواهد خداى، خذلان نمايد او را در ضلالت، و نظر لطف و توفيق از او باز گيرد.
تبصره- اين مطلب مسلم است که حق تعالى از قبايح منزه و مبرا باشد، پس آيه شريفه را وجوهى است:
«1» سوره طه، آيه 125.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 265
1- چون ادله باهره و آيات بيّنه واضحه را بر او عرضه کنند و او از فرط عناد و جحود در آن نظر و تفکر ننمايد، حق تعالى او را بر حال ضلالت خود بازگذارد مانند «وَ تَرَکَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ» «1».
2- حق تعالى در قيامت راه بهشت و ثواب به او ننمايد.
3- حکم به ضلالت او کند.
4- علامتى در او ظاهر سازد تا ملائکه به آن علامت بدانند که او اهل ضلالت است تا بر او لعن کنند.
5- او را هلاک کند به عقوبات دنيويه و اخرويه، چه اضلال به معنى اهلاک آمده.
وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ: و هر که را خواهد قرار دهد او را به راه راست، يعنى از روى لطف و توفيق، راه رشد و هدايت به او نمايد و او را بر آن مستمر گرداند. و هر که به قصد اهتداء نظر کند در آيات ما، و در آن باب جد و جهد نمايد تا حق بر او ظاهر، تابع آن شود، توفيق ما شامل حال او شده به صراط مستقيم آيد، و به طريق اهتداء، استقامت نموده در آن راسخ گردد وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا» «2».
در تفسير على بن ابراهيم قمى- از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: آيه نازل شده در آن کسانى که تکذيب نمودند اوصياء را، ايشان صم و بکم هستند در ظلمات. چنانچه خدا فرموده: هر که از اولاد ابليس است تصديق اوصيا نکند، و هرگز ايمان به ايشان نياورد، آنانند که خذلان نموده خدا ايشان را. و هر که از پسرم آدم است، ايمان آورد به اوصيا و ايشانند بر صراط مستقيم. «3» تتمه- ضلالت را خود بنده کسب نمايد نظر به سوء اختيار کفر بر ايمان و معصيت بر طاعت، و اگر نعوذ باللّه خدا بندگان را کافر و گمراه کردى، ديگر
«1» بقره آيه 17.
«2» عنکبوت، آيه 69.
«3» تفسير قمى، جلد اوّل، صفحه 199.
تفسير اثنا عشرى، ج3، ص: 266
اسناد اضلال را به غير خود ندادى؛ و حال آنکه در باره شيطان فرمود: «وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِيراً» «1» و به فرعون نيز نسبت داده «وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى» «2» و نيز لازم آيد دعوت انبياء، قبيح؛ و رسول را اعلام کند فلان و فلان را دعوت منما که ايشان نمى‌توانند ايمان آورند. و اما هدايت را معنى بسيار، و مرجع همه به سوى دو معنى است: يکى به معنى ارشاد، و ديگر لطف. و هر دو معنى عام است جمله مکلفان را از مؤمن و کافر؛ و هر چه در حق مؤمنان فرموده از الطاف و ارشاد و ارسال رسل و انزال کتب و تمکن و عقل، تماما را در حق کافران منظور داشته و ارائه طريق فرموده «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً». «3» در امالى- صدوق رضوان اللّه عليه از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: انّ فى التّورية مکتوبا يا موسى انّى خلقتک و اصطنعتک و قوّيتک و امرتک بطاعتى و نهيتک عن معصيتى. فان اطعتنى اعنتک على طاعتى و ان عصيتنى لم اعنک على معصيتى.
يا موسى ولى المنّة عليک فى طاعتک لى ولى الحجّة عليک فى معصيتک لى «4». در تورات مکتوب است: اى موسى، بدرستى که خلق کردم تو را و برگزيدم تو را و قوّه دادم تو را و امر فرمودم تو را به طاعت خود، و نهى نمودم تو را از معصيت خود؛ پس اگر اطاعت کنى، اعانت نمايم تو را بر طاعت خود، و اگر معصيت کنى، اعانت نکنم تو را بر معصيت. اى موسى، و براى من است منت بر تو در اطاعت تو مرا، و براى من است حجت بر تو در عصيان تو مرا. بعد از آن حضرت رسالت صلى اللّه عليه و آله را امر فرمايد به محاجه: