اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما مِن دَابَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيه‌ِ إِلاّ أُمَم‌ٌ أَمثالُکُم ما فَرَّطنا فِي الکِتاب‌ِ مِن شَي‌ءٍ ثُم‌َّ إِلي رَبِّهِم يُحشَرُون‌َ (38)
و نيست از هر جنبنده در زمين و نه پرنده که بدو بال پرواز ميکند مگر امّة و جمعيتي هستند مثل شما و ما کوتاهي نکرديم و وانگذارديم چيزي را در کتاب
جلد 7 - صفحه 60
پس بسوي پروردگار خود محشور ميشوند.
مسئله مهمة- عقيده بسياري از حکماء و متکلمين و دانشمندان اينست که مخلوقات ذي روح دو قسم هستند ذوي العقول انس و جن و ملک و اينها مورد تکليف و بعث و حشر و مثوبات و عقوبات نسبت بجن‌ّ و انس، اما ملائکه بواسطه عصمت آنها مورد عقوبت نميشوند و از آنها در لسان عرب تعبير به: من و الّذي ميشود و غير ذوي العقول از ساير حيوانات برّي و بحري و هوايي و تعبير از آنها به: ما ميشود. و لکن مستفاد از بسياري از آيات و طوائفي از اخبار اينست که تمام موجودات عالم حتي نباتات و جمادات داراي شعور و عقل و مورد تکاليف و داراي معرفت بخدا و رسول و امام هستند و لو روح حيواني که حس‌ّ و حرکت باشد دارا نباشند مثل إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم اسراء آيه 46، و تأويل بتسبيح تکويني و تحميد تکويني که بوجود خود دلالت بر تنزيه و حمد الهي دارند خلاف نص‌ّ آيه است زيرا اينکه دلالت را تفقه ميکنيم بلکه همان تشريعي است و مثل آيات سوره نمل قالَت نَملَةٌ الاية 17، و کلام هدهد که گفت إِنِّي وَجَدت‌ُ امرَأَةً تَملِکُهُم 23 وَ قَومَها يَسجُدُون‌َ لِلشَّمس‌ِ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ 24. و أَلّا يَسجُدُوا لِلّه‌ِ 25، و جمله وَ حُشِرَ لِسُلَيمان‌َ جُنُودُه‌ُ مِن‌َ الجِن‌ِّ وَ الإِنس‌ِ وَ الطَّيرِ 17، و جمله عُلِّمنا مَنطِق‌َ الطَّيرِ 16، و جمله يا جِبال‌ُ أَوِّبِي مَعَه‌ُ وَ الطَّيرَ سبأ آيه 10، و جمله وَ لِسُلَيمان‌َ الرِّيح‌َ سبأ آيه 11، و آيه شريفه ثُم‌َّ استَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِي‌َ دُخان‌ٌ فَقال‌َ لَها وَ لِلأَرض‌ِ ائتِيا طَوعاً أَو کَرهاً قالَتا أَتَينا طائِعِين‌َ فصلت آيه 10، زيرا ايتاء بالطوع ملازم عقل و شعور است و تکويني مناسب با کره است و غير اينها از آيات مثل وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ الرحمن آيه 4، و غير آن.
و اما طوائف اخبار: اخبار تشرف حيوانات خدمت نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار
جلد 7 - صفحه 61
عليهم السّلام، و اخبار عرض ولايت بر آنها و کوه‌ها و حيوانات، و اخبار عزاداري حيوانات بلکه جمادات و نباتات بر ابي عبد اللّه (ع) و غير اينها از اخبار، بعد از اينکه بيان تفسير اينکه آيه ظاهر ميشود.
وَ ما مِن دَابَّةٍ فِي الأَرض‌ِ بعضي گفتند کلمه من زائده است و مکرر گفتيم کلمه زائده در قرآن نداريم و کلمه من اشاره بانواع است يعني هيچ جنبنده‌اي نيست از هر نوع از دواب‌ّ و مراد از دابّة حرکت بالاختيار است و مراد از في الارض اعم از حيوانات برّي و حيوانات دريايي است.
وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيه‌ِ بعضي اشکال کردند که قيد بجناحيه زائد است زيرا نفس طائر البته بجناحين خود طيران دارد، جواب آنکه ملائکه أُولِي أَجنِحَةٍ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ فاطر آيه 1، هستند و همچنين کساني از اولياء طي الارض دارند بدون جناح، و بسياري از حيوانات جستن دارند و مراد طيوري هستند که با دو بال حرکت ميکنند.
إِلّا أُمَم‌ٌ أَمثالُکُم مثل شما شعور و عقل و معرفت و نطق و موعظه و نصيحت و ارشاد و هدايت و تکليف و حشر و نشر دارند وَ إِذَا الوُحُوش‌ُ حُشِرَت تکوير آيه 5، و اما بنا بر عقيده آنها ناچار هستند تأويل کنند مثليت را بجمعيت و حس‌ّ و حرکت و مخلوقيت و مرزوقيت و امثال اينها و اينکه اگر خلاف نص‌ّ نباشد خلاف ظاهر است چنانچه ذکر شد بلکه مناسبت با جمله بعد ندارد ما فَرَّطنا فِي الکِتاب‌ِ مِن شَي‌ءٍ زيرا اينکه نحوه مثليت امر مهمي نيست که عدم ذکر آن تفريط باشد بلکه همان معني که جز ببيان الهي و لسان اخبار کسي نمي‌فهمد بلکه با جمله بعد هم مناسب نيست ثُم‌َّ إِلي رَبِّهِم يُحشَرُون‌َ که تمام دواب‌ّ و طيور محشور خواهند شد و بجزاء خود خواهند رسيد هر کدام.
62